Tobi Trần – Giám tuyển Độc lập
Có những triển lãm được ghi nhớ bởi quy mô, bởi số lượng tác phẩm, bởi những thử nghiệm mới về hình thức. Nhưng cũng có những triển lãm không tìm cách tạo ra một biến cố, chúng chỉ âm thầm mở ra một trạng thái khác của sự nhìn. “Quãng Trầm” của Giáng Vân thuộc về trường hợp đó.
Ngay từ cái tên của triển lãm đã định danh chính mình bằng một thứ thời gian khác với thời gian thường nhật. “Quãng” không phải là một hành động, mà là một khoảng, một đoạn được tách ra khỏi dòng chảy liên tục, giống như người ta vẫn nói quãng đường, quãng đời, quãng lặng giữa hai câu nói. “Trầm” là tính chất của khoảng đó khi lắng xuống, chìm vào trong và rút lui khỏi mọi ồn ào của bề mặt. Ghép lại, “Quãng Trầm” không gọi tên một chuyển động hai chiều giữa mở ra và lắng vào, ở đây gọi tên một quãng nghỉ đã được trầm hóa, một đoạn thời gian mà người xem được phép bước ra khỏi nhịp sống thường ngày để ở lại trong một trạng thái chậm hơn, sâu hơn và không cần đi đến đâu cả. Điều thú vị là họa sĩ Giáng Vân không diễn giải ý niệm đó bằng ngôn từ. Chị để hội họa thực hiện điều đó.
Nếu xem “Quãng Trầm” như một triển lãm độc lập thì người xem sẽ chỉ nhìn thấy những khuôn mặt khép mắt, những bông hoa, những thân cây, những cấu trúc kiến trúc được giản lược, những gam màu đất, màu rêu và màu đỏ trầm lặp đi lặp lại. Nhưng nếu đặt triển lãm này trong toàn bộ hành trình sáng tác của họa sĩ Giáng Vân thì một cấu trúc khác sẽ dần hiện ra, vì “Quãng Trầm” không bắt đầu từ khoảng trống mà là nơi nhiều dòng chảy sáng tác từng bước hội tụ.
Những triển lãm trước của họa sĩ Giáng Vân dù mang những chủ đề khác nhau nhưng đều có thể được xem như những lát cắt của cùng một hành trình đi vào nội giới. Có lúc ký ức hiện lên qua hình ảnh phố xá, có lúc qua gốm, có lúc qua những chuyến đi, có lúc qua những mảnh đời lặng lẽ nhưng đằng sau sự thay đổi của đề tài vẫn có một điều gần như không đổi, đó là sự quan tâm của người họa sĩ đối với những gì không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Chị không chỉ vẽ sự vật, chị luôn tìm cách vẽ trạng thái tồn tại của sự vật. Chính vì vậy, “Quãng Trầm” không phải là sự đoạn tuyệt với những triển lãm trước mà giống như một dòng sông sau nhiều khúc quanh cuối cùng cũng tìm được dòng chảy của mình. Những gì từng xuất hiện dưới dạng ký ức, biểu tượng hay tự sự giờ đây không còn giữ vai trò trung tâm, chúng lắng xuống, hòa vào nhau và trở thành một trường thị giác thống nhất.
Đây là lý do người xem rất khó tiếp cận các tác phẩm này bằng câu hỏi quen thuộc như bức tranh vẽ cái gì? Những khuôn mặt không còn là chân dung của một cá nhân, những bông hoa không nhằm mô tả thực vật, những mái nhà không dẫn về một địa điểm cụ thể. Cây cối, kiến trúc và con người dường như đang từ bỏ danh tính riêng để cùng tham gia vào một ngôn ngữ tạo hình thống nhất. Ở đây, hội họa không còn đặt trọng tâm vào việc tái hiện thế giới mà đang kiến tạo một trường hiện diện. Đó cũng là lúc người xem buộc phải thay đổi cách nhìn.
Trong lịch sử mỹ thuật, chúng ta thường được dạy cách đọc hình tượng, biểu tượng, chất liệu hay bối cảnh lịch sử của tác phẩm. Những cách tiếp cận đó vẫn cần thiết nhưng đứng trước “Quãng Trầm”, chúng dường như chưa đủ. Điều tác động đến người xem trước tiên không phải là ý nghĩa của hình ảnh mà là cách toàn bộ bức tranh vận hành như một cơ thể sống. Ánh nhìn không còn lướt nhanh mà nó chậm lại, dừng trước một khoảng trống, rồi bị dẫn sang một khuôn mặt, sau đó trôi xuống một mảng màu đất, lại dừng ở một nhành hoa. Chuyển động này diễn ra rất tự nhiên, giống như hơi thở, đây là lúc người xem bắt đầu bước vào nhịp điệu của bức tranh.
Ở họa sĩ Giáng Vân, nhịp không được tạo ra bằng những đối lập mạnh hay những xung đột thị giác. Nhịp được hình thành từ sự lặp lại có tiết chế của các hình thể đứng, những đường cong mềm, những mảng màu được giữ ở cường độ thấp và đặc biệt là những khoảng lặng được đặt đúng chỗ. Chính những khoảng lặng đó khiến tranh không trở nên trống rỗng mà ngược lại đã tạo ra cảm giác mọi thứ đang âm thầm hô hấp. Đó là một thứ nhịp rất Á Đông, không thúc ép, không kịch tính, không cần tạo cao trào để gây ấn tượng mà để cho thời gian tự chảy qua bức tranh.
Nếu nhịp giữ cho mắt người xem tiếp tục ở lại thì lực là yếu tố giữ cho toàn bộ cấu trúc không tan rã. Điều đáng chú ý là lực trong “Quãng Trầm” không phải lực bùng nổ mà là lực quy tụ. Mỗi hình thể đều như đang âm thầm hướng về một sự cân bằng chung. Không có màu nào muốn lấn át màu khác, không có nhân vật nào giành lấy vị trí trung tâm, không có đường nét nào cố gắng trở thành điểm nhấn. Mọi yếu tố đều biết dừng đúng lúc. Và chính sự tiết chế này đã tạo nên một cảm giác rất hiếm gặp trong hội họa đương đại khi người xem không cảm nhận năng lượng bằng sự bùng phát mà bằng sự tích tụ.
Có lẽ đây cũng là điều làm nên chiều sâu của “Quãng Trầm”. Thay vì cố gắng nói nhiều hơn, họa sĩ Giáng Vân lại liên tục loại bỏ khi chị gỡ bỏ chi tiết, gỡ bỏ câu chuyện, gỡ bỏ thời gian, gỡ bỏ địa điểm, gỡ bỏ cả danh tính của nhân vật. Sau mỗi lần gỡ bỏ, bức tranh không nghèo đi mà ngược lại nó mở ra thêm những khoảng trống để người xem bước vào. Khoảng trống trong tranh của họa sĩ Giáng Vân không phải là phần nền còn sót lại sau khi hình tượng đã được vẽ xong mà là một thành phần tích cực của cấu trúc. Nó cho phép các hình thể đối thoại với nhau mà không cần chạm vào nhau, tạo nên khoảng thở giữa người và cây, giữa hoa và kiến trúc, giữa sáng và tối. Nhờ vậy, toàn bộ không gian tranh luôn ở trong trạng thái chuyển động rất chậm tựa như mặt nước tưởng chừng đứng yên nhưng bên dưới vẫn có những dòng chảy âm thầm.
Chính ở điểm này, “Quãng Trầm” cho thấy sự trưởng thành đáng kể trong ngôn ngữ tạo hình của họa Giáng Vân so với “Phố”, series trước đó của chị. Nếu “Phố” nói về sự phân rã của ký ức đô thị, hình ảnh ở đó vẫn còn mang theo dấu vết của tự sự thì ở “Quãng Trầm”, con người và cảnh vật dường như đang tan vào cùng một trường năng lượng, được chưng cất đến mức chỉ còn giữ lại điều kiện tối thiểu của sự hiện diện. Con người, cây cối, hoa lá và kiến trúc không còn là những phạm trù tách biệt mà dần chuyển hóa vào nhau như khi một thân cây mang dáng đứng của con người, một mái nhà kéo dài như một thân thể, một cánh hoa trở thành điểm sáng của toàn bộ nhịp điệu thị giác. Mọi sự vật đều đang học cách nói cùng một ngôn ngữ, đó là ngôn ngữ của sự lắng xuống.
Nhưng sự lắng xuống ở đây không đồng nghĩa với tĩnh tại. Bên trong mỗi bức tranh vẫn tồn tại một dòng vận động rất kín đáo, nó không hiện ra bằng chuyển động của nhân vật mà bằng chuyển động của ánh nhìn. Càng đứng lâu trước tranh, người xem sẽ càng nhận ra rằng điều mình đang theo dõi không phải là câu chuyện của các hình tượng mà là sự dịch chuyển của chính trạng thái tri giác. Có lẽ vì vậy mà “Quãng Trầm” không cần kể chuyện. Những tác phẩm này không yêu cầu người xem phải hiểu một thông điệp cụ thể, chúng chỉ mời gọi người xem hiện diện đủ lâu để cảm nhận nhịp thở của không gian. Đó là một trải nghiệm khác hẳn với việc giải mã biểu tượng, điều này gần với thiền định hơn là đọc văn bản, gần với việc lắng nghe hơn là tìm kiếm câu trả lời.
Và cũng chính nhịp thở đó đã quy định một sắc thái cảm xúc đặc biệt khó diễn đạt khi các khuôn mặt trong tranh đều nhắm mắt, không nhìn nhau, không nhìn về phía người xem, không biểu diễn và không kể chuyện. Họ chỉ hiện diện, đó không phải là buồn, cũng chẳng phải là vui mà là một trạng thái gần với sự chấp nhận, thứ cảm xúc hiếm khi xuất hiện trong hội họa đương đại vì nó đòi hỏi người vẽ phải từ bỏ mọi nhu cầu gây ấn tượng.
Trong bối cảnh hội họa đương đại Việt Nam, khi nhiều thực hành nghệ thuật đang nghiêng về phát biểu ý niệm hoặc tạo hiệu ứng thị giác mạnh thì lựa chọn của họa sĩ Giáng Vân trở nên đáng chú ý. Chị không đi theo hiện thực thị trường, không tìm đến trừu tượng thuần túy và cũng không dừng ở minh họa ý niệm. Thay vào đó, chị kiên nhẫn xây dựng một hệ biểu tượng cá nhân khá bền vững quanh khuôn mặt, hoa, kiến trúc, thân cây và những mảng màu trầm để mọi thứ được tiết chế và nhường chỗ cho một điều khó nắm bắt hơn, đó khí chất của sự hiện diện.
Đó không phải là một con đường dễ đi khi sự tiết chế luôn khó hơn phô bày, giữ lại luôn khó hơn thêm vào và chỉ những họa sĩ thực sự tin vào sức mạnh của hội họa mới dám để cho bức tranh nói bằng những khoảng lặng của chính nó. Nhưng sự tiết chế này cũng đặt ra một câu hỏi mà bất kỳ series nhất quán nào cũng phải đối diện đó là khi một ngôn ngữ tạo hình đã ổn định đến mức người xem có thể nhận ra ngay “đây là tranh của Giáng Vân” chỉ qua một cái nhìn thoáng qua, ranh giới giữa sự nhất quán và sự lặp lại nằm ở đâu. Có những mô-típ, như khuôn mặt nhắm mắt hay sống mũi kéo dài, xuất hiện đủ nhiều để trở thành chữ ký nhưng cũng đủ nhiều để khiến người xem bắt đầu đoán được điều sắp thấy trước khi nhìn kỹ. Đây không phải là một khiếm khuyết cần phải chỉnh lại mà là cái giá tất yếu của một thực hành đang tìm cách giữ một khí chất thống nhất xuyên suốt nhiều tác phẩm. Câu hỏi đặt ra cho người xem và có lẽ cho cả người vẽ, là liệu trong những chặng tiếp theo, khí chất này có thể giữ được sự thống nhất mà vẫn mở ra những điểm bất ngờ, những khoảng lặng khác biệt, để mỗi tác phẩm không chỉ là một biến thể êm ái của cùng một công thức.
“Quãng Trầm” vì thế không phải là một lời khẳng định đã hoàn tất. Nó giống một chặng dừng trên hành trình sáng tác của họa sĩ Giáng Vân, nơi những tìm tòi trước đây gặp nhau, đối thoại với nhau và mở ra những khả năng mới cho chặng đường phía trước. Điều đáng quý không nằm ở chỗ triển lãm này đã tìm thấy một công thức hoàn hảo mà ở chỗ nó cho thấy một ngôn ngữ hội họa đang tiếp tục tự đào sâu vào chính mình, đủ tỉnh táo để biết giới hạn của sự nhất quán mà nó đang theo đuổi.
