Vũ Tiến Lập
Một cuộc đối thoại kéo dài gần nửa thế kỷ
Tuyển tập thơ Ngu Yên 1978-2026 ghi lại toàn bộ hành trình tinh thần của một người cầm bút suốt bốn mươi tám năm không ngừng viết.
Đây không phải một tuyển tập theo nghĩa gom góp cơ học, mà là một sự chắt lọc công phu từ mười lăm tập thơ đã xuất bản cùng hàng trăm bài thơ lẻ rải rác trên các tạp chí và trang mạng văn học hải ngoại, do người biên tập Michelle Đặng thực hiện. Đáng chú ý, ấn bản đặc biệt này hoàn toàn không có sự tham gia trực tiếp của tác giả trong quá trình tuyển chọn, khiến nó mang dáng dấp của một cái nhìn từ bên ngoài, một tổng kết khách quan về hành trình sáng tác của chính người đã viết ra chúng.
Bảy mươi sáu bài thơ được chọn lọc, bắt đầu từ tập thơ đầu tay Hóa ra nét chữ lên đàng quẩn quanh xuất bản năm 1986, kéo dài cho đến những bài thơ mới nhất viết năm 2026. Đọc trọn tuyển tập, người đọc sẽ không chỉ gặp một nhà thơ, mà gặp nhiều phiên bản của cùng một con người qua từng chặng đời: một chàng trai trẻ mới chân ướt chân ráo bước vào đời sống lưu vong, một người đàn ông trung niên đối diện tình yêu và những đổ vỡ, một người nghệ sĩ ở tuổi xế chiều đang vật lộn với ký ức, bệnh tật, và câu hỏi về ý nghĩa cuối cùng của việc làm thơ.
Từ chả giò ở Houston đến những câu hỏi hiện sinh
Điều thú vị nhất khi đọc tuyển tập theo trình tự thời gian là quan sát được chính sự chuyển hóa trong giọng thơ Ngu Yên. Ở giai đoạn đầu, những bài như Chiều nhậu chả giò ở Houston mang một chất giọng rất đặc trưng của thế hệ di dân đầu tiên: hài hước, tự trào, pha lẫn nỗi buồn không cần che giấu, biến một bữa nhậu bình dân giữa xứ người thành nơi gửi gắm cả một nỗi niềm lưu lạc. Buồn tầm thường cũng theo mạch ấy, biến nỗi buồn vốn rất đỗi phổ quát của con người thành một thứ gần gũi, dễ thương, không bi lụy. Đây chính là chất giọng mà nhà thơ Chân Phương, trong lời giới thiệu được trích dẫn ở đầu tuyển tập, gọi là khả năng “chụp bắt có ý thức” hiện thực sinh động của đời sống di dân, khác hẳn lối viết uốn éo, thiếu sức sống của nhiều người cùng thời.
Bài Nhớ về con sông Thị Nại cho thấy một Ngu Yên khác, trữ tình hơn, mang âm hưởng cổ điển rõ rệt khi mượn hình ảnh dòng sông tuổi thơ để nói về quy luật biến đổi không thể cưỡng của đời người, gợi nhắc đến câu triết lý quen thuộc về việc không ai tắm hai lần trên cùng một dòng sông. Trong khi đó, Nếu mai anh chết lời này là di chúc lại là một trong những bài thơ giàu cảm xúc nhất của giai đoạn đầu, một bản di chúc bằng thơ dặn dò người vợ ở lại, pha trộn giữa nỗi sợ cái chết rất con người với một niềm tin rất Việt Nam rằng tình yêu và linh hồn vẫn có thể ở lại qua từng cơn mưa, qua ánh mắt của con cái.
Giai đoạn giữa: Khi trí tuệ và cảm xúc cùng lên tiếng
Bước sang các tập thơ ra đời từ cuối thập niên 1980 đến giữa những năm 2000, như Tựa đề ở bên trong, Hỡi ơi, hay Thi sĩ và tôi, giọng thơ Ngu Yên bắt đầu dày dặn hơn về chiều sâu suy tưởng. Đây cũng chính là điều mà lời nhận định của nhà văn Lê Thị Huệ, được trích trong phần mở đầu tuyển tập với tiêu đề Ngu Yên người tạo tiếng động, đã chỉ ra rất chính xác: thơ Ngu Yên không thuộc loại thơ ru ngủ tâm hồn, mà là loại thơ chủ động khuấy động, đánh thức. Vào thời điểm mà phần lớn thơ nhạc Việt Nam hải ngoại có xu hướng tìm về sự tĩnh lặng, xoa dịu, Ngu Yên lại chọn mang những tiếng động của đời sống, của lý trí phản biện, vào ngay chính cấu trúc bài thơ.
Đến các tập như Thơ tóc bạc hay Độc quạnh, một Ngu Yên chín muồi hơn hẳn xuất hiện, nơi ông bắt đầu thử nghiệm mạnh tay hơn với hình thức, để thơ trôi gần với văn xuôi luận lý mà vẫn giữ được chất thơ, đúng như phát biểu của Hội đồng Giải Thơ Văn Việt đã nhận định: đây là loại thơ khiến người đọc “không thể dễ dãi lướt qua”, một lối thơ vừa mời gọi bằng khẩu ngữ bình dị, vừa âm thầm gài vào đó những câu hỏi buộc người đọc phải dừng lại suy nghĩ.
Giai đoạn sau: Đối diện với màu sắc, cái chết, và quê hương đã mất
Có lẽ phần đáng chú ý nhất trong toàn tuyển tập nằm ở những sáng tác từ năm 2018 trở đi, khi Ngu Yên bước vào một giai đoạn thử nghiệm rất riêng biệt. Tập Color from the Dead’s Eyes (2021) là một chùm bài thơ được tổ chức theo từng “màu” khác nhau: màu ám toán, màu vui hay buồn, màu chung thủy, màu tai nạn, màu lưu vong, mỗi màu là một lăng kính riêng để nhìn vào cùng một khối tâm trạng của người xa xứ. Đây là một cấu trúc rất độc đáo, biến bảng màu thị giác thành bảng màu cảm xúc, cho thấy sự sáng tạo về mặt hình thức tổ chức tập thơ không hề suy giảm dù tác giả đã bước qua tuổi bảy mươi.
Song song đó, tập Chìm trong biển chết trôi tim người cùng năm 2021 mang những bài thơ trực diện hơn về nỗi đau quê hương đã mất, qua các tựa đề như Biển là địa chỉ gửi nỗi buồn, Quê hương Bolero, hay Giã biệt quê nhà, cho thấy dù đã sống xa xứ nhiều thập niên, vết thương của cuộc chia lìa năm 1975 vẫn chưa bao giờ thực sự khép miệng trong tâm hồn nhà thơ.
Bài thơ Đinh rỉ trong chùm sáng tác mới nhất năm 2026 là một minh chứng rất cảm động cho điều này. Hình ảnh trung tâm, một cây đinh lớn đóng vào tâm trí từ năm 1975, mỗi độ tháng Tư về lại bị đóng sâu thêm một nhịp, đến năm 2026 thì “búa cầm đã mòn” nhưng cây đinh vẫn gần chạm tới điểm cuối, là một ẩn dụ vừa giản dị vừa ám ảnh về cách một vết thương lịch sử có thể mờ dần cường độ theo năm tháng nhưng chưa bao giờ thực sự được nhổ ra khỏi ký ức. Đây là một trong những bài thơ ngắn nhưng có sức nặng bậc nhất của toàn tuyển tập, cho thấy dù đã đi một chặng đường rất dài, nhà thơ vẫn còn đó khả năng nén một nỗi đau lớn vào một hình ảnh cực kỳ cô đọng.
Bài Thơ câm cũng đáng chú ý không kém, khi Ngu Yên ví chính hành động làm thơ như tiếng nói của một người câm, nói ra bằng thơ về cái gai nhọn mọc âm thầm từ bên trong, một cách nhìn rất tự vấn về chức năng của thơ ca đối với chính người viết ra nó: thơ, ở giai đoạn cuối đời này, không còn là trò chơi ngôn ngữ hay lời tự trào hóm hỉnh của những ngày đầu, mà trở thành phương tiện duy nhất để giải phóng thứ đau đớn không thể nói thành lời bằng cách nào khác.
Một nét bút riêng, khó lầm với ai
Xuyên suốt gần năm mươi năm sáng tác, điều không đổi trong thơ Ngu Yên chính là khả năng dung hòa giữa khẩu ngữ dân dã và tư duy trí thức, giữa ca dao tục ngữ truyền thống và những suy tư mang tính triết học hiện đại. Đây chính là điều khiến giới phê bình, từ Chân Phương đến Lê Thị Huệ, đều gặp nhau ở một nhận định chung: thơ ông vừa thân quen vừa gây khó chịu vừa vặn, mời gọi người đọc bước vào bằng ngôn ngữ giản dị nhưng không cho phép họ lướt qua một cách dễ dãi.
Đọc trọn Tuyển tập thơ Ngu Yên 1978-2026 theo đúng trình tự thời gian, người đọc sẽ có cảm giác như đang theo chân một người bạn đồng hành rất lâu năm, từ một chàng trai trẻ tự trào giữa bàn nhậu Houston cho đến một người đàn ông đã ở tuổi xưa nay hiếm, vẫn không ngừng đặt lại câu hỏi về ý nghĩa của những gì mình đã sống, đã mất, và đã viết ra. Đó chính là điều khiến tuyển tập này xứng đáng được gọi, như lời giới thiệu của người biên tập, là một bản blueprint tinh thần trọn vẹn của một nhà thơ lưu vong đúng nghĩa của thế kỷ.