(Viết trong mùa World Cup dữ dội 2026 và nghĩ đến người bạn có ngày sinh là Bastille Day)
Trần Ngọc Cư
Trước khi xem những trận đấu World Cup 2026, gần như tôi chưa bao giờ nghe ai hát quốc ca Pháp, La Marseillaise. Nhưng sau vài lần nghe cả đội tuyển Pháp đồng thanh hát bài này trước trận đấu, tôi sinh ra tò mò, bèn Google và đọc bản dịch ca từ.
Không ngờ một bài quốc ca mà ngày nay người Pháp hát trước các trận bóng đá lại có những lời lẽ dữ dội đến như vậy: kêu gọi công dân cầm vũ khí, lập các tiểu đoàn, tiến lên chống lại bạo quyền; thậm chí kết thúc bằng hình ảnh “máu ô uế” của kẻ thù tưới đẫm những luống cày.
Và điều làm tôi chú ý hơn nữa là: những hình ảnh ấy nghe rất quen đối với người Việt Nam.
Không phải vì La Marseillaise và những bài quốc ca Việt Nam là một. Cũng chưa có bằng chứng để nói rằng Văn Cao đã trực tiếp phỏng theo La Marseillaise khi viết Tiến quân ca. Nhưng giữa chúng có một thứ rất đáng tìm hiểu: cùng một ngôn ngữ của thời đại cách mạng – tiến lên, đoàn kết, cầm vũ khí, hy sinh, máu, chiến thắng, Tổ quốc và ngày vinh quang.
Từ một bài ca chiến đấu đến quốc ca nước Pháp
La Marseillaise được Claude-Joseph Rouget de Lisle viết tại Strasbourg vào đêm 25 rạng ngày 26 tháng 4 năm 1792, ngay sau khi nước Pháp cách mạng tuyên chiến với Áo. Tên ban đầu của nó là: Chant de guerre pour l’Armée du Rhin – Bài ca chiến đấu của Binh đoàn sông Rhin.
Bài hát được viết trong một nước Pháp đang ở giữa cuộc Cách mạng và đứng trước nguy cơ chiến tranh với các thế lực quân chủ châu Âu. Sau đó, những người tình nguyện từ Marseille hát bài này trên đường tiến về Paris. Chính vì thế người Paris gọi nó là La Marseillaise. Năm 1795, bài hát được công nhận là quốc ca; đến năm 1879, dưới nền Đệ Tam Cộng hòa, La Marseillaise lại chính thức trở thành quốc ca Pháp. Nói cách khác, nó không phải ngay từ đầu đã là một bài quốc ca. Nó trước hết là một bài ca chiến đấu.
Và điều này rất đáng chú ý.
Bởi vì khi đọc ca từ, người ta sẽ thấy ngay một công thức mà sau này chúng ta bắt gặp rất nhiều trong những bài hành khúc yêu nước ở Việt Nam:
Tổ quốc → nguy biến → kẻ thù → đoàn kết → cầm vũ khí → tiến lên → hy sinh → chiến thắng.
“Allons enfants…” và những tiếng gọi quen thuộc
Mở đầu La Marseillaise:
Allons enfants de la Patrie,
Le jour de gloire est arrivé!
Có thể dịch:
Hãy tiến lên, hỡi những người con của Tổ quốc,
Ngày vinh quang đã đến rồi!
Ngay câu đầu tiên đã có hai động tác: đứng lên và tiến lên.
Đối chiếu với những bài hát cách mạng Việt Nam, ta bắt gặp một thế giới ngôn ngữ tương tự:
Đồng lòng cùng đi…
Đoàn quân Việt Nam đi…
Tiến lên, cùng tiến lên…
Giải phóng miền Nam, chúng ta cùng quyết tiến bước…
Đây chưa phải là bằng chứng về việc bài này sao chép bài kia. Nhưng nó cho thấy một mẫu hình chung của ca khúc hành khúc cách mạng: lời ca không nhằm kể một câu chuyện riêng tư mà nhằm biến người nghe thành một tập thể đang chuyển động.
“Marchons, marchons” và “Tiến lên, cùng tiến lên”
Điệp khúc của La Marseillaise:
Aux armes, citoyens!
Formez vos bataillons!
Marchons, marchons!
Có thể hiểu:
Hỡi công dân, hãy cầm vũ khí!
Hãy tổ chức thành những tiểu đoàn!
Tiến lên, tiến lên!
Và trong Tiến quân ca:
Vì nhân dân chiến đấu không ngừng,
Tiến mau ra sa trường,
Tiến lên, cùng tiến lên.
Tiến lên ở đây không chỉ là một động từ. Nó là nhịp điệu của cả bài hát.
Người nghe không được mời đứng yên để chiêm nghiệm. Người nghe được yêu cầu nhập vào đoàn quân và bước đi cùng đoàn quân.
Từ “cờ đẫm máu” đến “cờ in máu”
Có lẽ đây là sự tương đồng làm người Việt chú ý nhất.
La Marseillaise viết:
L’étendard sanglant est levé!
Nghĩa gần nhất là:
Lá cờ đẫm máu đã được dựng lên!
Trong Tiến quân ca:
Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước.
Hai câu không phải là bản dịch của nhau. Nhưng cùng xuất hiện một hình tượng rất mạnh: lá cờ + máu + Tổ quốc + chiến thắng.
Ở La Marseillaise, lá cờ “sanglant” báo hiệu chiến tranh và mối đe dọa đối với Tổ quốc.
Ở Tiến quân ca, lá cờ đã “in máu chiến thắng”, tức máu đã trở thành một phần của biểu tượng quốc gia.
Đây là một điểm so sánh thú vị hơn nhiều so với việc chỉ tìm những chữ giống nhau.
“Ngày vinh quang” và “vận nước”
La Marseillaise:
Le jour de gloire est arrivé!
Ngày vinh quang đã đến rồi!
Giải phóng miền Nam:
Vận nước đã đến rồi.
Một bên là ngày vinh quang.
Một bên là vận nước.
Cả hai đều đặt người nghe vào một khoảnh khắc lịch sử đặc biệt: thời điểm hành động đã tới.
Và sau đó là hành động:
Marchons, marchons!
Tiến lên, tiến lên!
Trong Giải phóng miền Nam:
Vùng lên! Xông pha vượt qua bão bùng.
Thề cứu lấy nước nhà! Thề hy sinh đến cùng!
Cầm gươm, ôm súng, xông tới!
Ở đây, sự tương đồng về cấu trúc tư tưởng rõ ràng hơn sự tương đồng về câu chữ.
“Aux armes, citoyens!” và “Cầm gươm, ôm súng, xông tới!”
La Marseillaise nói:
Aux armes, citoyens!
Hỡi công dân, hãy cầm vũ khí!
Giải phóng miền Nam:
Cầm gươm, ôm súng, xông tới!
Đây là một công thức rất cổ điển của ca khúc chiến đấu: từ lời kêu gọi chuyển sang mệnh lệnh hành động.
Không còn “tôi”. Không còn “anh”. Không còn một cá nhân riêng lẻ. Chỉ còn công dân, đồng bào, đoàn quân, nhân dân. Cá nhân được hòa vào tập thể.
Và “sang impur” – thứ “máu nhơ” nổi tiếng
Câu cuối điệp khúc La Marseillaise:
Qu’un sang impur
Abreuve nos sillons.
thường được dịch:
Hãy để dòng máu ô uế tưới đẫm những luống cày của chúng ta.
Đây là một trong những câu gây tranh luận nhiều nhất của quốc ca Pháp. “Sang impur” nghĩa đen là máu không tinh khiết / máu ô uế. Trong ngữ cảnh lịch sử của bài hát, cách hiểu “máu của quân thù” là cách diễn giải phổ biến, nhưng không nên đơn giản hóa thành một câu “máu người ngoại quốc”. Một số cách giải thích lịch sử nhấn mạnh rằng “sang impur” còn có thể chỉ những kẻ phản bội, những người Pháp lưu vong đứng về phía quân xâm lược. (André Sauzeau, Histoire : le sens de La Marseillaise, Le Monde, 24.4.2017)
Điều đáng chú ý là máu ở đây không chỉ là hình ảnh của sự chết chóc. Nó được đặt cạnh: nos sillons – những luống cày của chúng ta. Máu tưới xuống đất. Đất đai sinh ra từ chiến tranh. Tổ quốc được hình dung như một mảnh đất mà công dân phải bảo vệ bằng chính máu của mình. Đó cũng là thứ hình tượng mà ta gặp rất nhiều trong ca khúc cách mạng Việt Nam.
Tiếng gọi thanh niên viết:
Dù cho phơi thây trên gươm giáo
Thù nước lấy máu đào đem báo.
Tiến quân ca viết:
Đường vinh quang xây xác quân thù.
Giải phóng miền Nam viết:
Ôi xương tan máu rơi…
Như vậy, từ La Marseillaise đến những hành khúc Việt Nam, máu và đất nước thường đi cùng nhau trong cùng một hệ thống biểu tượng.
Có phải Văn Cao đã “học” La Marseillaise?
Đây là chỗ tôi nghĩ cần thận trọng.
Có thể rất dễ đi đến kết luận:
La Marseillaise có “Marchons, marchons” → Tiến quân ca có “Tiến lên, cùng tiến lên”.
La Marseillaise có “l’étendard sanglant” → Tiến quân ca có “Cờ in máu”.
La Marseillaise có “jour de gloire” → Giải phóng miền Nam có “vận nước đã đến”.
Nhưng những điểm tương đồng ấy chưa đủ để chứng minh Văn Cao hay Huỳnh Minh Siêng đã vay mượn trực tiếp từ Rouget de Lisle.
Điều có thể xác nhận là hành khúc phương Tây đã có ảnh hưởng lớn đến âm nhạc yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX, và La Marseillaise là một trong những bản hành khúc được phổ biến tại Việt Nam. Khi vào Việt Nam, thể loại hành khúc đã được các nhạc sĩ Việt Nam tiếp thu rồi biến đổi: nhịp điệu phương Tây được kết hợp với chất liệu giai điệu Việt Nam, đặc biệt là âm hưởng ngũ cung, cùng những ca từ mới phù hợp với hoàn cảnh lịch sử Việt Nam. (PGS. TS. Nhạc sỹ Đỗ Hồng Quân, Từ “Buồn tàn thu” đến “Mùa xuân đầu tiên”, cuộc hành trình của một tài năng lớn, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk 13.11.2023).
Riêng Tiếng gọi thanh niên của Lưu Hữu Phước cũng là một trường hợp đáng chú ý. Bài hát có nguồn gốc từ La Marche des étudiants (Sinh viên hành khúc) rồi được đổi tên và viết lại lời trong những hoàn cảnh chính trị khác nhau.
Như vậy, có lẽ nên nói rằng các bài hành khúc Việt Nam nằm trong cùng một dòng lịch sử âm nhạc rộng hơn, trong đó La Marseillaise là một trong những nguồn mẫu mực quan trọng của loại hình ca khúc huy động quần chúng.
Còn để nói riêng rằng Văn Cao đã nghe La Marseillaise rồi dựa vào đó mà viết Tiến quân ca thì hiện tôi chưa thấy tài liệu đủ mạnh để khẳng định.
Từ quốc ca Pháp đến quốc ca Việt Nam
Điều thú vị nhất, theo tôi, không nằm ở chuyện “ai bắt chước ai”.
Nó nằm ở chỗ các quốc ca của thời đại cách mạng thường được sinh ra từ chiến tranh và khủng hoảng.
La Marseillaise ban đầu là một bài ca chiến đấu của nước Pháp cách mạng. Tiến quân ca được Văn Cao viết năm 1944, trong bối cảnh phong trào Việt Minh đang chuẩn bị lực lượng và cần một hành khúc làm “tiếng kèn xung trận”. Bài hát được in trên báo Độc Lập tháng 11 năm 1944 và sau đó trở thành quốc ca của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, rồi của Việt Nam thống nhất từ năm 1976.
Cả hai bài đều có một điểm chung rất căn bản:
Quốc gia không được hình dung như một khái niệm trừu tượng. Quốc gia được hình dung như một cộng đồng người đang đứng trước một hiểm họa và phải cùng nhau hành động.
Đó là lý do những từ như Tổ quốc, đồng bào, công dân, đoàn quân, cờ, máu, vinh quang, tiến lên, hy sinh trở thành những từ khóa quen thuộc của quốc ca và hành khúc cách mạng thế kỷ XIX–XX.
Cũng cờ in máu
Có lẽ vì thế mà sau khi nghe La Marseillaise, tôi mới thấy câu Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước của Văn Cao đáng suy nghĩ hơn trước.
“Cờ” trong cả hai bài không chỉ là một mảnh vải. “Máu” trong cả hai bài không chỉ là máu. Và “tiến lên” cũng không chỉ là một bước chân.
Đó là cả một ngôn ngữ chính trị – âm nhạc của thời đại cách mạng, trong đó con người được gọi ra khỏi đời sống riêng tư để trở thành công dân, chiến sĩ và một phần của Tổ quốc.
La Marseillaise đã đi từ một “Bài ca chiến đấu của Binh đoàn sông Rhin” đến quốc ca Pháp.
Tiến quân ca cũng đi từ một hành khúc dành cho lực lượng cách mạng đến quốc ca Việt Nam.
Hai bài cách nhau hơn 150 năm, thuộc hai lịch sử hoàn toàn khác nhau.
Không nên vội nói bài này là bản sao của bài kia.
Nhưng nếu nghe chúng cạnh nhau, ta có thể nhận ra một tiếng vọng rất xa của cùng một thời đại:
Tổ quốc lâm nguy.
Công dân đứng dậy.
Cờ được dựng lên.
Đoàn quân tiến bước.
Và máu sẽ tưới xuống đất.
Có lẽ chính vì vậy mà một bài ca ra đời ở Strasbourg năm 1792 vẫn có thể làm một người Việt Nam, hơn hai thế kỷ sau, nghe thấy những âm thanh rất quen thuộc.
Cũng cờ. Cũng máu. Cũng tiến lên.
Chỉ có điều, mỗi dân tộc đã hát câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ và số phận lịch sử của chính mình.
San Diego, California
*****
Phụ chú:
Lời bài La Marseillaise
Allons enfants de la patrie
Le jour de gloire est arrivé
Contre nous de la tyrannie
L’étendard sanglant est levé
L’étendard sanglant est levé
Entendez-vous dans les campagnes
Mugir ces féroces soldats?
Ils viennent jusque dans vos bras
Égorger vos fils et vos compagnes
Aux armes, citoyens
Formez vos bataillons
Marchons, marchons
Qu’un sang impur
Abreuve nos sillons
Tạm dịch:
Hãy đứng lên, hỡi những người con của Tổ quốc
Ngày vinh quang đã đến rồi
Chống lại chúng ta, lá cờ đẫm máu
Của bạo quyền đã được phất lên
Lá cờ đẫm máu đã được phất lên
Bạn có nghe chăng khắp miền quê,
Tiếng gầm thét của lũ lính hung tàn?
Chúng đang tiến thẳng đến bên bạn
Cắt cổ vợ con của bạn.
Hãy cầm vũ khí, hỡi đồng bào
Thành lập những tiểu đoàn của các bạn
Tiến lên, tiến lên
Khiến máu nhơ bẩn [của quân thù]
Tưới đẫm những luống cày của chúng ta.
–––––––––––––
Mời nghe quốc ca Pháp: