Pavel Basinsky, godliteratury.ru ngày 7 tháng 8 năm 2026
Ngân Xuyên dịch
Cách đây 105 năm, ngày 7/8/1921, nhà thơ chính của Thế kỷ Bạc trong văn học Nga, Alexander Alexandrovich Blok (1880-1921) đã qua đời tại căn hộ của ông ở Petrograd trên phố Sĩ Quan (nay là phố Những người tháng Chạp).
Hoàn cảnh cái chết của Alexander Blok đến nay vẫn còn được tranh luận sôi nổi. Có nhiều giả thuyết khác nhau, từ bệnh tâm thần đến án mạng. Theo chẩn đoán của các bác sĩ chuyên môn, nhà thơ mất vì bệnh “viêm nội tâm mạc nhiễm trùng bán cấp (nhiễm trùng huyết), hay viêm màng bao quanh tim.”
Một trong những dòng cuối cùng trong nhật ký của ông: “Tôi khó thở, tim tôi chiếm gần nửa lồng ngực.”
Chỉ một điều thấy rõ: Cái chết của Blok vào ngày 7/8/1921, khi nhà thơ mới chỉ bốn mươi tuổi, là một sự kiện có ý nghĩa thời đại. Với cái chết này, kỷ nguyên của ông, mà chúng ta gọi là Thế Kỷ Bạc, đã kết thúc.
Và tất cả những người cùng thời với ông đều hiểu điều đó. Ngay cả những người kiên quyết bác bỏ trường ca Mười hai người của ông. Ai cũng biết câu nói nổi tiếng của Zinaida Gippius. Khi được biết căn hộ của Blok ở Petrograd đã bị “chật chội” hơn do có thêm binh lính Hồng quân, bà hỏi: “Bao nhiêu người?”. Họ trả lời: “Sáu người.” “Không đủ,” bà nói. “Phải là mười hai người mới đúng.” Câu này ám chỉ đến số lượng binh lính Hồng quân trong trường ca Mười hai người.
Một số người bạn cũ của Blok không thể tha thứ cho ông vì bản trường ca này.
Nhưng dù người ta nói gì về Mười hai người, đó vẫn là một trường ca vĩ đại về cuộc cách mạng Nga. Và dù người ta nói gì về bài viết Cách mạng và giới trí thức của Blok, đó vẫn là một bài viết lớn lao. Nó không phải là sự biện minh cho những người Bolshevik, mà là lời kêu gọi lương tâm của giới trí thức tự do, những người đã chuẩn bị cho cuộc cách mạng này và, khi nó xảy ra, lại lên án nó. Blok chính là lương tâm của giới trí thức Nga.
Trong bút ký tưởng nhớ về Alexander Blok, viết năm 1923, Maxim Gorky nhớ lại cuộc gặp gỡ với nhà thơ năm 1919 tại Petrograd, thành phố bị cuộc nội chiến tàn phá tan hoang: “Ông bắt đầu nói về giới trí thức Nga bằng những lời lẽ lên án mệt mỏi, những lời lẽ đặc biệt không phù hợp vào lúc này, sau cuộc cách mạng. Tôi nói rằng, theo tôi, thái độ tiêu cực đối với giới trí thức cũng chính là một thái độ thuần túy ‘trí thức’…”.
Vậy là Gorky cũng không hiểu Blok.
Vào năm ông qua đời, Blok gần như sống một mình. Chỉ có vợ ông, Lyubov Dmitrievna Mendeleyeva-Blok, chăm sóc ông. Ngoài mẹ ông, người duy nhất đến thăm nhà thơ là ông chủ xuất bản S.M. Alyansky. Những hồi ức của ông này về cái chết của Blok mang một nỗi bi thương sâu sắc.
Đương thời người ta đồn là Blok đã phát điên. Nhưng điều đó không đúng. Cho đến cuối đời, ông vẫn miệt mài xem xét các bản thảo của mình, kể cả những bản thảo đầu tiên, và hủy bỏ những gì ông cho là không cần thiết. Ông đã cố gắng hoàn thành trường ca Sự trừng phạt – một biên niên sử ấn tượng về cuộc sống của giới trí thức Nga, được viết theo kiểu “khổ thơ Onegin” như một lời tri ân dành cho tình yêu lớn lao của Blok dành cho Pushkin.
Nhưng tình hình sức khỏe của ông xấu đi nhanh chóng. Ban đầu, ông kiên quyết từ chối rời Nga sang châu Âu, nhưng cuối cùng đã đệ đơn lên Bộ Chính trị Đảng xin thị thực xuất cảnh để điều trị y tế ở nước ngoài. Mà chỉ xin sang Phần Lan.
Tuy nhiên, yêu cầu này cũng bị từ chối. Gorky, Lunacharsky, Kamenev và những người khác đã kêu cho Blok, khi thảo luận vấn đề này tại một số cuộc họp của Bộ Chính trị. Cuối cùng, vào ngày 23/7/1921, quyết định được ký, nhưng lúc đó sức khỏe của nhà thơ đã xấu đi đến mức Gorky phải yêu cầu cấp thị thực cho vợ của Blok để bà có thể đi cùng ông. Quá trình phê duyệt kéo dài. Vào ngày 1/8/ 1921 quyết định được ký. Nhưng nó đã không thể cứu sống được nhà thơ. Ngày 7/8/1921 ông qua đời.
Nửa năm trước khi mất, trong một buổi lễ kỷ niệm ngày mất của Pushkin, Blok đã thốt lên những lời đầy ý nghĩa này: “Hoàn toàn không phải viên đạn của Dantes đã giết chết Pushkin. Mà chính là sự thiếu không khí đã giết chết ông. Nền văn hóa của ông đã chết cùng với ông.”
Dường như ông cũng nói câu này cho mình.
Và ông còn nói: “Bình yên và ý chí. Chúng cần thiết cho nhà thơ để giải phóng sự hài hòa. Nhưng bình yên và ý chí cũng bị tước đoạt. Không phải sự bình yên bên ngoài, mà là sự bình yên sáng tạo. Không phải mở tung cho ý chí kiểu trẻ con, cho sự tự do nói chung, mà cho ý chí sáng tạo, cho sự tự do bí ẩn. Và nhà thơ chết đi, bởi vì anh ta không còn gì để thở; cuộc sống đã mất đi ý nghĩa.”
Cái chết của Blok đã gây chấn động những người cùng thời với ông. Yevgeny Zamyatin viết trong hồi ký của mình: “Blok đã chết. Đây là điều chúng ta không bao giờ có thể tha thứ cho mình.”