Tino Cao
Shahrnush Parsipur
Hơn ba năm trôi qua kể từ khi khẩu hiệu “Woman, Life, Freedom” lần đầu vang lên trên đường phố, làn sóng phản kháng chế độ thần quyền hà khắc của nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran vẫn chưa lắng xuống. Tại nhiều thành phố, các cuộc xuống đường của phụ nữ vẫn tiếp tục bùng lên bên cạnh những chiến dịch trấn áp, những bản án treo cổ với những cái chết để lại nỗi đau sâu sắc cho người ở lại. Tất cả diễn ra trong bối cảnh chính trị đầy căng thẳng của Iran trong những năm gần đây. Trong khi đó, căng thẳng quân sự tại Trung Đông lại bước vào một vòng leo thang mới. Các cuộc không kích của Mĩ và Israel nhằm vào những mục tiêu của Iran, cùng những lời thề trả đũa mang ý chí quyết tử từ phía Tehran khiến bầu không khí chính trị quanh đất nước này càng thêm đặc quánh. Chính trong bối cảnh chính trị ấy, sự trở lại của một tác phẩm văn học Iran trên văn đàn quốc tế bỗng thu hút sự chú ý đặc biệt. Women Without Men của Shahrnush Parsipur, cuốn truyện từng bị cấm tại Iran, mới đây được xuất bản tại Anh và được đưa vào danh sách của giải International Booker Prize năm 2026. Việc một truyện vừa ra đời từ cuối thập niên 1980 bỗng tái xuất trong thời điểm hiện tại khiến người đọc nhìn lại những câu hỏi mà Parsipur từng đặt ra mấy mươi năm trước về thân phận phụ nữ: thân thể của họ, ý niệm trinh tiết và những cơ chế xã hội tìm cách kiểm soát đời sống riêng tư của họ. Những câu hỏi ấy sau nhiều thập niên lại được nêu lên với một sức nặng mới như thể chúng đang tiếp tục chất vấn hệ thống quyền lực bao trùm xã hội Iran hôm nay.
Shahrnush Parsipur năm nay đã tám mươi tuổi. Bà được xem là một trong những nhà văn quan trọng nhất của văn học Iran hiện đại và đồng thời cũng là một trong những tiếng nói nữ quyền táo bạo nhất của đất nước này. Trong những năm 1980, khi các truyện ngắn của bà bắt đầu được đọc rộng rãi trong giới văn chương Tehran, Parsipur nhanh chóng thu hút sự chú ý không chỉ vì phong cách kể chuyện khác thường mà còn vì những chủ đề bà lựa chọn. Văn chương của bà xoay quanh những câu hỏi liên quan đến thân thể phụ nữ, đến đời sống tình dục và đến những giá trị đạo đức mà xã hội áp đặt lên họ. Những câu hỏi ấy đặt ra cho một xã hội Iran sau cách mạng Hồi giáo năm 1979 nhanh chóng trở thành những vấn đề nhạy cảm. Parsipur bị bắt giam gần năm năm mà không có một bản cáo trạng rõ ràng. Sau khi được phóng thích, bà tiếp tục viết và xuất bản hai cuốn sách vào năm 1989. Một trong số đó là Women Without Men. Cuốn sách nhanh chóng được chuyền tay giữa những độc giả nữ trong nội địa Iran trước khi rơi vào tay của một quan chức trong bộ máy nhà nước thần quyền. Parsipur bị bắt giam lần thứ hai vì những đoạn viết liên quan đến cơ thể phụ nữ và đến trinh tiết.
Điều thú vị nằm ở chỗ Parsipur thường nói rằng nguyên nhân trực tiếp của việc bắt giữ xoay quanh một từ duy nhất. Từ ấy trong tiếng Ba Tư là bekarat, nghĩa là trinh tiết. Trong nhiều xã hội truyền thống, trinh tiết của phụ nữ mang một ý nghĩa xã hội rất lớn. Nó gắn với danh dự gia đình và với biểu tượng đạo đức của người phụ nữ trong cộng đồng. Trong câu chuyện của Parsipur, khái niệm ấy xuất hiện như một nút thắt tư tưởng. Bà kể rằng khi còn trẻ, do thiếu thông tin về cơ thể phụ nữ, bà từng tin rằng mình đã mất trinh chỉ vì hiểu nhầm cấu trúc sinh học. Nỗi sợ ấy kéo dài trong tâm trí bà nhiều năm. Việc viết về trinh tiết trở thành một cách để nói với những cô gái khác rằng thân thể của họ không phải là một điều bí mật đáng sợ. Chính ở điểm này, cuốn sách của Parsipur đã động chạm vào một vùng nhạy cảm của xã hội Iran.
Women Without Men được đặt trong khung cảnh Tehran của năm 1953, thời điểm một biến cố chính trị có tính bước ngoặt diễn ra trong lịch sử Iran hiện đại: đảo chính lật đổ thủ tướng Mohammad Mossadegh. Sự kiện ấy, với sự can dự của các cơ quan tình báo phương Tây đã đảo ngược tiến trình dân chủ non trẻ của đất nước và đưa Shah Mohammad Reza Pahlavi trở lại vị trí quyền lực tuyệt đối, mở đầu cho giai đoạn Iran nằm dưới sự cai trị của chế độ quân chủ chuyên chế trong nhiều thập niên sau đó. Tuy nhiên, điều đáng chú ý trong cách viết của Shahrnush Parsipur nằm ở chỗ bà không xây dựng cuốn sách như một tiểu thuyết lịch sử theo nghĩa thông thường khi cho phép các biến cố chính trị lớn trở thành trục chính của câu chuyện. Cuộc đảo chính năm 1953 trong Women Without Men chỉ hiện diện như một nền âm trầm của thời đại, một dư chấn lịch sử lan tỏa trong bầu không khí xã hội, trong khi trung tâm của tác phẩm lại hướng vào những câu chuyện riêng tư của năm người phụ nữ. Chính sự dịch chuyển trọng tâm ấy cho thấy cách Parsipur nhìn lịch sử: những biến động lớn của một quốc gia có thể bộc lộ rõ ràng nhất trong những chuyển động riêng tư của đời sống cá nhân.
Năm nhân vật nữ của cuốn sách, gồm: Munis, Faezeh, Zarrin, Mahdokht và Farrokhlaqa, xuất hiện như năm quỹ đạo khác nhau của thân phận phụ nữ trong xã hội Iran giữa thế kỉ 20, mỗi người mang theo một kinh nghiệm sống riêng và một cách phản ứng riêng trước những quyền lực vô hình bao quanh đời sống của họ. Munis sống trong ngôi nhà gia đình dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt của người anh trai, một người tin rằng danh dự của gia đình gắn chặt với việc kiểm soát thân thể và hành vi của em gái, khiến cuộc sống của Munis diễn ra trong một không gian tù túng nơi mọi lựa chọn cá nhân dường như bị tước đoạt; hành động nhảy từ mái nhà của cô vì thế mang ý nghĩa của hành động giải thoát khỏi đời sống bị giam cầm ấy. Faezeh lại lớn lên trong một môi trường thấm đẫm niềm tin tôn giáo, nơi đạo đức và trinh bạch của thân thể được xem như những giá trị nền tảng, nhưng một biến cố bạo lực bất ngờ đã phá vỡ trật tự tinh thần mà cô từng tin tưởng và buộc cô phải đối diện với những câu hỏi về mối quan hệ giữa đạo đức tôn giáo và thực tại của đời sống. Zarrin xuất hiện từ một thế giới hoàn toàn khác, thế giới của một gái mại dâm trong nhà chứa ở Tehran; cuộc sống của cô gắn liền với những cuộc gặp gỡ những người đàn ông xa lạ, đưa người cửa trước rước người cửa sau, cho đến khi trong trí tưởng tượng của cô khuôn mặt của họ dần dần biến mất, chỉ còn lại những thân thể vô danh, một hình ảnh mang sức mạnh biểu tượng đặc biệt gợi ra cảm giác rằng trong thế giới của Zarrin đàn ông không còn tồn tại như những cá nhân mà chỉ còn là những định dạng của dục vọng và quyền lực. Mahdokht mang trong mình một nỗi ám ảnh khác, nỗi sợ đối với tình dục khiến trí tưởng tượng của cô gắn với một hình ảnh kì lạ khi cô cảm thấy mình đang biến thành một cái cây, một hình ảnh huyền ảo mở ra viễn cảnh tồn tại nằm ngoài những cấu trúc quan hệ quen thuộc giữa đàn ông và đàn bà trong xã hội. Cuối cùng là Farrokhlaqa, một phụ nữ trung lưu đã trải qua nhiều năm trong một cuộc hôn nhân ổn định về hình thức nhưng cạn kiệt về tinh thần; sau một thời gian dài sống trong những khuôn phép quen thuộc của đời sống gia đình, cô rời bỏ ngôi nhà của mình và mua một khu vườn ở rìa thành phố. Khu vườn ấy về sau trở thành điểm hội ngộ của những người phụ nữ, một không gian cho những câu chuyện đời riêng tư của mỗi người được giao hòa với nhau và mở ra khả thể cho sự tồn tại của phụ nữ ngoài những vai trò mà xã hội đã áp đặt lên họ.
Chính khu vườn ấy trở thành trung tâm biểu tượng của cuốn sách. Trong văn hóa Ba Tư, khu vườn luôn gợi lên một ý nghĩa sâu xa, hình ảnh của thiên đường và của trạng thái hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. Trong câu chuyện của Parsipur, khu vườn của Farrokhlaqa trở thành điểm hội tụ của năm người phụ nữ. Tại đó, họ tìm thấy một khoảng không tạm thời trong đó những vai trò xã hội quen thuộc lùi lại phía sau. Không gian ấy như một địa hạt tưởng tượng mở ra khả thể khác của đời sống. Những yếu tố huyền ảo xuất hiện trong tác phẩm, như việc Mahdokht hóa thành cây hay việc Munis tiếp tục kể chuyện sau cái chết tạo nên một bầu không khí đặc biệt cho toàn bộ câu chuyện. Bằng cách kết hợp những chi tiết rất thực của đời sống xã hội Iran với những hình ảnh mang tính biểu tượng, Parsipur gợi ý về một cách nhìn khác về thân phận phụ nữ.
Trong nhiều năm sau khi xuất bản, Women Without Men vẫn bị cấm tại Iran. Tuy nhiên, cuốn sách tiếp tục tồn tại trong đời sống văn học quốc tế. Nó được dịch ra nhiều ngôn ngữ và được chuyển thể thành phim vào năm 2009. Điều đáng chú ý là cuốn sách luôn tìm được độc giả của mình. Nhiều phụ nữ Iran nói với Parsipur rằng họ cảm thấy được giải phóng sau khi đọc nó. Một người phụ nữ từng nói rằng cuốn sách đã giúp cô hiểu rằng việc không còn trinh tiết không quyết định giá trị của cuộc đời mình. Những câu chuyện như vậy cho thấy văn chương đôi khi có thể trở thành nơi mà những câu hỏi bị cấm trong đời sống công khai được đặt ra một cách trực tiếp.
Ngày nay, khi quan sát phong trào “Woman, Life, Freedom”, người ta nhận ra rằng nhiều vấn đề từng xuất hiện trong Women Without Men đang bước vào đời sống xã hội Iran như những câu hỏi cụ thể của thời đại. Trên đường phố Tehran, Shiraz hay Isfahan, những phụ nữ trẻ đi giữa đám đông với mái tóc để trần, một biểu tượng gắn với quyền làm chủ thân thể của chính mình. Cùng với điều đó là một khát vọng ngày càng rõ ràng về việc tự lập trong đời sống kinh tế và quyền quyết định con đường riêng của mỗi cá nhân. Những thay đổi ấy không xuất hiện như một biến cố đột ngột của lịch sử. Chúng hình thành qua những điều rất bình thường trong đời sống hằng ngày. Parsipur từng nói rằng xã hội Iran đã đổi khác nhiều hơn người ta tưởng. Một ví dụ thường được nhắc tới là hiện tượng các cặp đôi trẻ sống chung mà không đăng kí hôn nhân chính thức, điều mà người ta gọi là “white marriage”. Sự lựa chọn ấy phản ánh một cách nhìn mới về hôn nhân, về thân thể và về quyền tự do cá nhân. Khi nhìn lại từ khoảng cách độ lùi của lịch sử, những thay đổi nhỏ như vậy đã từng bước tạo nên một lực tác động sâu sắc trong đời sống xã hội.
Trong khi những biến chuyển ấy tiếp tục diễn ra tại Iran, Shahrnush Parsipur sống khá lặng lẽ tại Bắc California trong một cộng đồng người Iran gần San Francisco. Bà từng nói rằng mình không còn viết nữa vì toàn bộ nguồn cảm hứng của văn chương bà gắn chặt với đất nước nơi bà sinh ra cùng với những trải nghiệm chỉ có thể tồn tại ở chính nơi ấy. Những con phố, những câu chuyện và những kí ức của Iran đã tạo nên thế giới văn học của bà. Khoảng cách địa lí khiến việc tìm ra một câu chuyện mới với bà trở nên khó khăn. Tuy vậy, đời sống của văn chương nhiều khi dài hơn tuổi thọ của những biến cố chính trị. Việc Women Without Men xuất hiện trong danh sách dài của International Booker Prize gần bốn mươi năm sau ngày ra đời cho thấy một tác phẩm có thể tiếp tục được đọc lại trong những hoàn cảnh lịch sử hoàn toàn khác.
Khi Parsipur nói rằng phụ nữ Iran sẽ làm cho chế độ Hồi giáo sụp đổ, tôi hiểu rằng câu nói ấy mang dáng dấp của một suy ngẫm văn học hơn là một dự báo chính trị theo nghĩa thông thường. Lịch sử cho thấy những biến đổi sâu xa trong xã hội thường bắt đầu từ đời sống riêng của con người. Chúng bắt đầu từ cách mỗi cá nhân nhìn vào thân thể của mình, từ cách họ xây dựng các mối quan hệ và từ quyền lựa chọn con đường sống của mình. Khi phụ nữ đặt câu hỏi về thân thể, về hôn nhân và về quyền tự quyết, những câu hỏi ấy chạm tới nền tảng của trật tự xã hội. Trong ý nghĩa ấy, Women Without Men không phải là câu chuyện về năm người phụ nữ gặp nhau trong một khu vườn ở Tehran của năm 1953. Cuốn sách là một chiêm nghiệm cay đắng về bản chất bạo quyền của chế độ, đồng thời là một suy tư sâu sắc về thân phận con người và khát vọng được sống một cuộc đời có phẩm giá. Chính vì vậy, sau nhiều thập niên, tác phẩm của Parsipur vẫn được độc giả trên thế giới tìm lại. Quả thật, văn chương nhiều khi nhận ra sớm những đổi thay mà lịch sử chỉ nhìn thấy được khi chúng đã trở nên rõ rệt.
Bìa bản dịch tiếng Anh Women Without Men
Poster phim Women Without Men do Shirin Neshat đạo diễn