Lê Thọ Bình
(Hai câu thơ của Pablo Neruda anh Phạm Xuân Nguyên dịch là “Nếu mọi dòng sông đều nhạt/ Đại dương lấy muối từ đâu?”, trong khi nhà thơ Nguyễn Huy Hoàng lại dịch “Nếu mọi con sông đều ngọt / thì biển lấy muối ở đâu?”. Anh Nguyên thì dịch từ bản tiếng Nga. Tôi nghĩ anh Hoàng cũng thế!).
Một câu hỏi thú vị được đặt ra: vậy Neruda thực sự muốn “NHẠT” hay “NGỌT”?
Nói cách khác trong hai câu thơ của Pablo Neruda, nên viết “Nếu mọi dòng sông đều ngọt” hay “Nếu mọi dòng sông đều nhạt”?
Câu hỏi càng thú vị khi ta lần theo hành trình của nó từ tiếng Tây Ban Nha sang tiếng Anh, tiếng Nga rồi trở lại tiếng Việt.
Nguyên tác của Neruda, trong El libro de las preguntas (Cuốn sách những câu hỏi, 1974), ghi rất rõ:
“Si todos los ríos son dulces
de dónde saca sal el mar?”
Có thể dịch sát: “Nếu tất cả những dòng sông đều ngọt / biển lấy muối từ đâu?” Câu hỏi này nằm ở bài LXXII, gồm một chuỗi câu hỏi về những bí mật tưởng như rất đỗi bình thường của tự nhiên: các mùa biết lúc nào phải thay “chiếc áo”, rễ cây biết đường tìm đến ánh sáng, mùa xuân có phải mãi là mùa xuân cũ đang diễn lại vai của mình…
Điểm mấu chốt nằm ở một chữ: dulces.
Trong tiếng Tây Ban Nha, dulce trước hết có nghĩa là “ngọt”. Nhưng khi đi với ríos (những dòng sông), ríos dulces lại chỉ những dòng sông có nước ngọt, đối lập với nước mặn của biển. Bởi thế, Neruda đã cố ý đặt hai trường vị giác cạnh nhau: dulces – sal, tức ngọt – muối.
Bản dịch tiếng Anh phổ biến cũng giữ nguyên cấu trúc ấy: If all rivers are sweet / where does the sea get its salt?
Như vậy, nếu chỉ hỏi: Neruda muốn viết “ngọt” hay “nhạt”? thì câu trả lời dứt khoát là: “ngọt”. Không có căn cứ để nói nguyên tác của Neruda là “nhạt”. Chính văn bản tiếng Tây Ban Nha đã xác nhận điều đó.
Nhưng câu chuyện trở nên thú vị khi ta đến với bản tiếng Nga mà chúng ta đang bàn:
“Если все реки пресны-
где соль берёт океан?”
Người dịch Nga không dùng сладки, từ tương ứng trực tiếp với “ngọt”, mà dùng пресны, nghĩa là “không mặn”, “nước ngọt”, “nước nhạt”. Đồng thời mar (biển) của Neruda được chuyển thành океан (đại dương), còn sal thành соль (muối). Như vậy, người dịch Nga đã thực hiện một bước giải nghĩa: từ cái “ngọt” mang tính vị giác trong nguyên tác sang đặc tính của nước – không mặn.
Đó là một lựa chọn dịch thuật hoàn toàn có lý. Thậm chí, xét riêng trong tiếng Nga, пресная вода là cách gọi thông dụng của “nước ngọt”.
Nhưng khi từ bản Nga chuyển sang tiếng Việt, vấn đề lại nảy sinh. “Nước ngọt” trong tiếng Việt là thuật ngữ tự nhiên và chính xác; còn “nước nhạt” nghe như nước bị thiếu vị. Song trong thơ, “nhạt” lại có một sức gợi khác.
Nếu viết: “Nếu mọi dòng sông đều ngọt/ biển lấy muối từ đâu?” ta giữ được nguyên vẹn cặp đối lập của Neruda: ngọt – muối. Đây là phương án trung thành nhất với nguyên tác Tây Ban Nha.
Nhưng nếu viết: “Nếu mọi dòng sông đều nhạt/ biển lấy muối từ đâu?” ta lại tạo ra một quan hệ ngữ nghĩa rất đẹp trong tiếng Việt: nhạt – muối – mặn.
“Nhạt” không còn đơn thuần là tính chất của nước, mà trở thành cái đối cực với “muối”, để từ đó gợi ra “mặn”. Câu thơ vì thế có thêm một tầng liên tưởng mà bản dịch “ngọt” không có.
Tuy nhiên, chính ở đây cần phân biệt rất rõ dịch và chuyển thể.
Nếu dịch Neruda, tôi chọn ngọt. Bởi nhiệm vụ đầu tiên của bản dịch là tôn trọng chữ mà nhà thơ đã lựa chọn: dulces. Nếu chuyển thể Neruda sang thơ Việt, người chuyển thể hoàn toàn có quyền cân nhắc nhạt, miễn là không biến sự lựa chọn ấy thành một lời khẳng định rằng Neruda nguyên bản đã viết “nhạt”.
Cũng cần nhìn toàn bài để hiểu vì sao “ngọt” quan trọng. Neruda không đặt câu hỏi khoa học về nguồn gốc muối của đại dương. Ông đặt câu hỏi bằng cái nhìn của một đứa trẻ trước vũ trụ: Nếu cái này thế này, thì cái kia từ đâu mà có? Câu hỏi không cần câu trả lời.
Chính một công trình nghiên cứu có tên The Book of Questions cũng lưu ý rằng những hình ảnh “rivers, sea, sweetness and salt” cần được cảm nhận vượt khỏi nghĩa đen.
Bởi vậy, “ngọt” không chỉ là một tính từ chỉ nước sông. Nó là một phần của thế đối cực nghệ thuật ngọt-mặn, giống như những câu hỏi tiếp theo cũng luôn đặt cái hữu hình bên cạnh một bí mật vô hình.
Và có lẽ đây mới là điều đáng quý nhất của hành trình Tây Ban Nha – Anh – Nga – Việt: mỗi ngôn ngữ lại nhìn Neruda bằng một lăng kính khác.
Tây Ban Nha giữ dulce; tiếng Anh giữ sweet; tiếng Nga giải nghĩa thành пресны; còn tiếng Việt đứng trước một lựa chọn thú vị giữa “ngọt” của nguyên tác và “nhạt” của một cách cảm nhận mới.
Nếu cần một câu trả lời cuối cùng, tôi sẽ nói thế này: Neruda muốn “ngọt”; bản tiếng Nga đã chọn “nhạt”; còn người chuyển thể Việt Nam có thể chọn “nhạt” nếu muốn làm mới thi ảnh, nhưng phải biết mình đang rời khỏi chữ của Neruda để đến gần hơn với nhạc và mỹ cảm tiếng Việt.
Và chính khoảng cách rất nhỏ giữa ngọt và nhạt ấy cho thấy: đôi khi, trong dịch thơ, chỉ một chữ thôi cũng đủ mở ra cả một đại dương.