Lê Vĩnh Tài
NGHI THỨC
Mỗi ngày, chúng ta thức dậy
Ăn và ỉa
Rồi nghĩ làm thế nào để có cái ăn và làm sao để ỉa cho thông suốt
Rồi chúng ta triết lý về sự ăn và ỉa của mình
Như một lẽ sống
Chẳng những thế, chúng ta còn được kẻ khác dạy dỗ nên ăn và ỉa như thế nào cho sang chảnh
Và chúng ta gọi đó là văn hoá
Tuy nhiên, lại có những kẻ chỉ muốn chúng ta ăn và ỉa theo một kiểu
Như thể, ăn và ỉa khác đi thì không phải là yêu nước
Sáng nay, tôi biết có những người phải nhịn đói đi làm
Có những người không còn gì để ỉa ngoài nước lã
Và cũng có những kẻ uống café trên đám mây nhìn trần gian là hư ảo
Và họ bảo đấy là tỉnh thức.
NGUYỄN VIỆN
31/5/2026
Triết học thì rồi, nhưng có triết học trào phúng không ta? Bài thơ “NGHI THỨC” là trào phúng hay triết học trào phúng? Nó kéo tất cả những gì được xem là cao siêu xuống bản năng sinh học của con người. Và vì là trào phúng triết học, bài thơ không dừng ở sự giễu nhại. Nó chất vấn về văn hóa, chính trị, đạo đức và cả tâm linh.
Ngay từ câu đầu:
“Mỗi ngày, chúng ta thức dậy
Ăn và ỉa”
Bài thơ đặt con người vào tình trạng nguyên thủy nhất. Không phải lao động, yêu đương, sáng tạo hay cầu nguyện, chỉ là ăn và bài tiết. Hai động từ thô ráp ấy lập tức phá hủy mọi trò mỹ miều mà xã hội thường phủ lên đời sống. Nhưng Nguyễn Viện không chế giễu ăn và ỉa, nhà thơ cho mọi người thấy toàn bộ nền văn minh của chúng ta được dựng lên từ đó:
“Rồi nghĩ làm thế nào để có cái ăn và làm sao để ỉa cho thông suốt
Rồi chúng ta triết lý về sự ăn và ỉa của mình”
Ở đây xuất hiện sự hài hước uyên bác của Nguyễn Viện, những tư tưởng đồ sộ chỉ là sự mở rộng của các nhu cầu sinh học. Con người phát minh ra kinh tế để có cái ăn, y học để chữa táo bón, rồi phát minh luôn triết học để giải thích việc mình đang sống vì cái gì.
Nhà thơ tự kết luận:
“Như một lẽ sống”.
Và người đọc tự hỏi: có bao nhiêu điều chúng ta gọi là lý tưởng chỉ là sự hợp lý hóa cho những nhu cầu cơ bản?
Sau đó bài thơ chuyển sang “tầng cao văn hoá”:
“Chẳng những thế, chúng ta còn được kẻ khác dạy dỗ nên ăn và ỉa như thế nào cho sang chảnh
Và chúng ta gọi đó là văn hoá”
Văn hoá = ăn nhưng có nghi thức, lễ nghi, dao nĩa, yến tiệc. Cùng là bài tiết nhưng có nhà vệ sinh, phép lịch sự, các điều cấm kỵ. Nguyễn Viện nói, văn hóa là cách xã hội trang điểm cho bản năng.
Nhưng bài thơ không dừng ở phê phán văn hóa, nó tiến sang phê phán quyền lực:
“Tuy nhiên, lại có những kẻ chỉ muốn chúng ta ăn và ỉa theo một kiểu
Như thể, ăn và ỉa khác đi thì không phải là yêu nước”
Đến đây tiếng cười mới trở nên cay đắng.
Ăn và ỉa vốn là những hành vi cá nhân nhất, giờ bị quy định bởi ý thức hệ thì quyền lực đã đi vào tận cơ thể con người. Nó làm gợi nhớ đến những xã hội, nơi mà từ cách ăn mặc, suy nghĩ, đọc sách, yêu ai, tin cái gì đều được quy về lòng trung thành với một giá trị chính trị nào đó = yêu nước.
“Sáng nay, tôi biết có những người phải nhịn đói đi làm
Có những người không còn gì để ỉa ngoài nước lã”
Đột nhiên tiếng cười biến mất.
Những người hay tranh luận về văn hóa, về nghi thức, về lối sống thường quên rằng có những người còn chưa đạt đến điều kiện tối thiểu để tham gia vào những cuộc tranh luận ấy. Vì họ đang đói.
“không còn gì để ỉa ngoài nước lã”
Và kết thúc:
“Và cũng có những kẻ uống café trên đám mây nhìn trần gian là hư ảo
Và họ bảo đấy là tỉnh thức”
Đây là cú đấm cuối cùng.
“tỉnh thức” được tiêu dùng như một món hàng xa xỉ của những người không còn tiếp xúc với đói, và thân xác thật của người khác.
Hình ảnh “uống café trên đám mây” gợi tầng lớp đặc quyền, vừa gợi những diễn ngôn tâm linh [của các ông bà] luôn bay bổng đến mức mất liên hệ với mặt đất. Thành một vòng tròn, bắt đầu bằng thân xác. Đi qua văn hóa. Đi qua chính trị. Đi qua nghèo đói. Đi qua tâm linh. Rồi quay trở lại thân xác.
Mọi hệ tư tưởng, mọi nghi thức, mọi diễn ngôn về văn hóa, yêu nước hay tỉnh thức đều trở nên đáng ngờ khi chúng quên mất sự thật đơn giản rằng con người trước hết là một sinh vật đang cố kiếm cái ăn [để ỉa] mỗi ngày.
Chính vì vậy bài thơ gây cười. Nhưng đó là tiếng cười người đọc thấy đau nhói trong bụng, không phải đau bụng đi ỉa mà bị kéo khỏi những khái niệm đẹp đẽ để nhìn lại cái nền vật chất rất thật rất mất vệ sinh của cuộc đời.
L. V. T.