Lê Thọ Bình
Có những thời đại con người nói quá nhiều về chân lý. Những khẩu hiệu dày đặc trên quảng trường, những diễn văn hùng hồn, những lời kêu gọi nhân danh tình yêu, công lý hay hòa bình phủ kín không gian công cộng. Nhưng cũng chính trong những thời đại ấy, sự thật lại lặng lẽ rút lui vào những điều nhỏ bé nhất: một bông tuyết rơi, một ô cửa sổ, một vệt mưa trên kính, cái bóng của một thân cây dưới trăng.
Bài thơ Định nghĩa của thơ được viết năm 1959 để tưởng niệm Federico García Lorca không định nghĩa thi ca bằng ngôn từ mỹ học. Nó định nghĩa thơ bằng khả năng cất giữ những điều tưởng như vô nghĩa ấy trước khi chúng bị lịch sử xóa nhòa.
Mở đầu bài thơ là một truyền thuyết. Trước lúc bị xử bắn, Lorca nhìn thấy mặt trời đang mọc phía trên đầu những người lính và chỉ nói: “Dẫu sao thì mặt trời vẫn mọc.” Không ai biết câu chuyện ấy có thật hay không. Nhưng điều đó không còn quan trọng. Bởi thơ không phải là biên bản của lịch sử. Thơ là nơi lịch sử được cứu chuộc bằng một hình ảnh. Chỉ một hình ảnh ấy thôi cũng đủ trả lại phẩm giá cho con người trước họng súng.
Suốt bài thơ là điệp khúc “Hãy nhớ”. Đó không phải lời nhắc để lưu giữ quá khứ, mà là lời kháng cự trước sự lãng quên. Điều đặc biệt là nhà thơ không yêu cầu chúng ta ghi nhớ những biến cố lớn, những chiến thắng hay những bản án.
Ông chỉ yêu cầu nhớ tuyết rơi chậm, nhớ bầu trời phản chiếu trên mặt đường ướt, nhớ dòng mưa làm méo hình những ngôi nhà, nhớ cây thập giá đang dang cánh tay cuối cùng trên một mặt đất không còn nơi trú ngụ. Đó đều là những hình ảnh không phát biểu bất kỳ chân lý nào. Nhưng chính vì không phát biểu nên chúng không biết nói dối.
Có một cấu trúc đầy dụng ý trong bài thơ. Mỗi khi xuất hiện một hình ảnh thiên nhiên là mỗi khi vang lên tiếng nói của “người ta”. Người ta nói về tình yêu. Người ta nói về tình yêu đồng loại. Người ta giải thích con người phải sống thế nào. Một bên là diễn ngôn. Một bên là thế giới. Một bên là những lời được tổ chức rất hoàn chỉnh. Một bên là tuyết, mưa, bầu trời và ánh sáng.
Nhà thơ không phản bác bất kỳ ai. Ông chỉ lặng lẽ đặt hai thế giới cạnh nhau. Chính khoảng lặng ấy khiến người đọc tự nhận ra rằng ngôn ngữ của quyền lực luôn có thể bị thao túng, còn ngôn ngữ của sự vật thì không.
Đó là lý do hình ảnh mặt trời ở cuối bài thơ trở thành điểm kết tinh toàn bộ tư tưởng tác phẩm. Mặt trời không lựa chọn phe phái. Nó không mọc trên đầu người tử tù mà từ chối người lính. Nó cũng không ban phát công lý. Nó chỉ tiếp tục mọc. Chính sự bình thản ấy lại trở thành lời phủ định mạnh mẽ nhất đối với mọi quyền lực tưởng mình có thể quyết định số phận con người. Những kẻ áp giải có thể dẫn một thi sĩ đến pháp trường, nhưng họ không thể ra lệnh cho bình minh đến muộn.
Ở tầng sâu hơn, bài thơ còn đặt ra một câu hỏi về bản chất của thi ca. Thơ có thể làm gì trước bạo lực? Chắc chắn thơ không ngăn được một viên đạn. Không lật đổ được một chế độ. Không thay đổi được lịch sử ngay trong khoảnh khắc.
Nhưng thơ có thể làm một việc mà không quyền lực nào thay thế được: giữ lại khuôn mặt của con người khi mọi thứ khác đều bị biến thành con số, khẩu hiệu hay hồ sơ. Thơ lưu giữ ký ức bằng hình ảnh, chứ không bằng lập luận. Và ký ức ấy chính là điều giúp nhân loại không đánh mất lương tri của mình.
Có lẽ đó cũng là định nghĩa đẹp nhất về thơ. Thơ không phải nơi sản xuất chân lý. Thơ là nơi cứu những sự thật nhỏ bé khỏi bị nghiền nát bởi những chân lý quá lớn. Khi một bông tuyết còn được nhìn thấy, khi một vệt mưa còn được lặng lẽ ghi nhớ, khi mặt trời vẫn bình thản mọc lên trên đầu cả người cầm súng lẫn người bị dẫn đi, thì con người vẫn còn cơ hội trở về với phần nhân tính sâu thẳm của mình. Và chừng ấy, thơ vẫn còn là một trong những nơi cuối cùng gìn giữ tự do của tâm hồn.
————
Trân trọng giới thiệu bài thơ của Brodsky:
ĐỊNH NGHĨA CỦA THƠ
(tưởng niệm Federico García Lorca)
– Brodsky –
“Có một truyền thuyết kể rằng,
trước lúc bị xử bắn,
ông nhìn thấy mặt trời
đang vượt lên trên đầu những người lính.
Ông nói:
‘Dẫu sao thì mặt trời vẫn mọc…’
Có lẽ,
đó là câu đầu tiên
của một bài thơ”.
Hãy nhớ
Những khoảng trời
sau ô cửa phòng một người đàn bà.
Sau ô cửa
nhà của người thân.
Sau khung kính
nơi những người làm việc cùng nhau
lặng lẽ già đi.
Hãy nhớ
cả khoảng trời
ở phía sau những nấm mộ
của những người
cùng một đức tin.
Hãy nhớ
bông tuyết
rơi chậm.
Ngay lúc
người ta nói
về tình yêu.
Hãy nhớ
bầu trời
nằm trên mặt đường ướt,
một vòm trời
không còn cao nữa.
Ngay lúc
người ta nói
về tình yêu con người.
Hãy nhớ
những vệt mưa đục
trườn xuống mặt kính,
bẻ cong mái nhà,
kéo nghiêng con phố,
làm méo cả khoảng cách
giữa mắt người
và chân trời.
Ngay lúc
người ta bảo
ta phải sống.
Hãy nhớ
cây thập giá.
Hai cánh tay thẳng
vẫn mở
trên một mặt đất
không còn chỗ trú.
Đêm trăng,
hãy nhớ
chiếc bóng dài
của một thân cây.
Hay một con người.
Có những lúc
không ai biết
đó là ai.
Đêm trăng,
hãy nhớ
những con sóng nặng
trên mặt sông,
ánh lên
như nếp gấp
của chiếc quần
đã mặc quá nhiều năm.
Rồi bình minh.
Hãy nhớ
con đường trắng
nơi những kẻ áp giải
đã rẽ.
Và hãy nhớ
mặt trời.
Mặt trời
đi lên
phía trên
những chiếc gáy
của những người áp giải.
Không nhanh hơn.
Không chậm hơn.
Chỉ
đi lên.
Lê Thọ Bình dịch
Определение поэзии
памяти Федерико Гарсия Лорки
Существует своего рода легенда,
что перед расстрелом он увидел,
как над головами солдат поднимается
солнце. И тогда он произнес:
“А все–таки восходит солнце…”
Возможно, это было началом стихотворения.
Запоминать пейзажи
за окнами в комнатах женщин,
за окнами в квартирах
родственников,
за окнами в кабинетах
сотрудников.
Запоминать пейзажи
за могилами единоверцев.
Запоминать,
как медленно опускается снег,
когда нас призывают к любви.
Запоминать небо,
лежащее на мокром асфальте,
когда напоминают о любви к ближнему.
Запоминать,
как сползающие по стеклу мутные потоки дождя
искажают пропорции зданий,
когда нам объясняют, что мы должны
делать.
Запоминать,
как над бесприютной землею
простирает последние прямые руки
крест.
Лунной ночью
запоминать длинную тень,
отброшенную деревом или человеком.
Лунной ночью
запоминать тяжелые речные волны,
блестящие, словно складки поношенных
брюк.
А на рассвете
запоминать белую дорогу,
с которой сворачивают конвоиры,
запоминать,
как восходит солнце
над чужими затылками конвоиров.