Xuân Ba
Hồi đường Hồ Chí Minh xuyên Bắc Nam mới thông, đến địa phận Quảng Bình, có một tấm biển đề hướng rẽ vào nhà Đại tướng ở huyện Lệ Thủy. Ý chừng cũng để làm cái việc quảng cáo du lịch.
Nhưng Đại tướng biết được đã cho bỏ.
Đến Lệ Thủy, chỉ phải hỏi thăm một tẹo. Dân trong này, nhất là đến huyện Lệ Thủy, thì ai cũng tận tình lẫn chút hồ hởi khi chỉ đường đến nhà Đại tướng.
Trông coi ngôi nhà của Đại tướng là ông Võ Đại Hàm, một người cháu của Đại tướng, Nguời dong dỏng. Khách thăm rất thích ông vì ai ông cũng chịu chuyện, mặn chuyện cả.
Ông Hàm kể trước đây thương ông là con liệt sĩ, ông được Đại tướng đưa ra Hà Nội từ bé được học hành tử tế. Rồi ông được theo học Khoa Điều khiển học ở trường Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc). Học đến năm thứ 3 thì nổ ra cách mạng văn hóa, ông đành phải về học tiếp ở Đại học Bách khoa.
Tốt nghiệp về làm ở Nhà máy Cơ khí Trần Hưng đạo vài năm, ông phải về quê vì hoàn cảnh gia đình. Rồi ông được Đại tướng tin cẩn trao trách nhiệm phục dựng và trông coi ngôi nhà này.
Tại sao phải phục dựng? Câu chuyện ông Hàm đưa tôi về năm 1947.
Pháp bí mật bất ngờ tập kích về làng An Xá khi đó là vùng tự do. Mặc dù đã lường tính kỹ, đã có kế hoạch đưa ông cụ và bà cụ thân sinh Đại tướng lên chiến khu nhưng khi đó chỉ có mỗi cụ bà ở trên chiến khu với người con trai thứ là Võ Thuần Nho.
Ông cụ thân sinh Đại tướng thì vẫn lấn bấn chùng chình với mấy thửa lúa chưa kịp gặt. Ông cụ bị chúng bắt rồi bí mật đưa vào nhà lao Thừa Phủ trong Huế bị đánh đập dã man và mất sau đó.
Huế là nơi chàng thanh niên Võ Giáp năm 1925 (thi vào trường Quốc học, Tạ Quang Bửu đỗ đầu, Võ Giáp thứ nhì – anh lấy tên lót là Võ Nguyên, ông cụ thân sinh biết được đã rầy la!) có biết bao kỷ niệm sâu nặng của tuổi hoa niên. Học Quốc học, tham gia bãi khóa, gặp cụ Phan Bội Châu được giác ngộ cách mạng…
Tôi đang đôi hồi với một chi tiết… cũng không rõ bởi chả có sách nào chép và người cháu Võ Đại Hàm này cũng chưa thấy nhắc đến. Có tin đồn rằng khi bọn Pháp bắt ông cụ đưa vô nhà lao Thừa Phủ, chúng đã làm cái việc bắn tin hoặc đặt điều kiện chi đó với vị Tổng tư lệnh lực lượng vũ trang Việt Minh đang ở chiến khu Việt Bắc về sự an nguy người cha của mình nhưng khi ấy chỉ có sự im lặng đáp lại.
Có chuyện đó không? Hay chỉ là sự đồn thổi? Kẻ thù của tướng Giáp có lẽ chẳng thiếu gì mưu ma chước quỷ? Nếu sau này có ai làm cái việc viết tiểu sử về Đại tướng có lẽ cũng phải tính đếm đến chi tiết còn khuất khúc này?
Lại nữa, phần mộ Cụ thân, Võ Quang Nghiêm, hằng bao năm yên vị ở Huế (vị trí cụ thể ở đâu tôi cũng như ối người, vẫn chưa được tường) mà chả bị hề hấn chi cả? Không thể không nghĩ đến phần mộ Thân phụ Cụ Hồ đã từng yên ổn ở Cao Lãnh Đồng Tháp…
Mãi sau năm 1975 vài năm, phần mộ Liệt sĩ Võ Quang Nghiêm, thân sinh Đại tướng mới được đưa từ Huế về Lệ Thủy.
Người cha mà người con Võ Giáp rất mực gần gụi, tôn kính. Những năm tháng thơ ấu, Võ Nguyên Giáp học với cha mình. Buổi tối cụ chỉ dùng 3 bát cháo trắng ăn với cà muối mà cụ gọi là sâm của người nghèo. Trước khi đi ngủ cần nhất là xoa tay chân cho nóng. Nếp ấy người con của cụ là Đại tướng Võ Giáp giữ mãi về già!
Lại nói về cái đận bất ngờ ập vô An Xá, trước khi rút chạy, bọn Pháp đã cho phóng hỏa thiêu rụi ngôi nhà.
Gần như chỏng trơ hoang tàn từ mãi dạo ấy. Hòa bình rồi sau này, có nhiều ý kiến đề nghị Đại tướng phục dựng lại ngôi nhà theo nếp xưa nhưng Đại tướng không đồng ý. Mãi đến những năm cuối chín mươi, việc phục dựng ngôi nhà Đại tướng mới được tiến hành nhưng cũng phải nhiều lần nói khó với Đại tướng rằng con cháu về quê, ngoài nơi thờ tự ông bà phải có chỗ mà ngủ lại này khác.
Cứ như ông Hàm cho hay thì toàn bộ nhà cửa sân sướng cổng giả đều theo kiểu phục dựng chứ không làm mới, làm thêm chi hết! Toàn bộ sơ đồ mô hình đều theo kiểu của người em Võ Thuần Nho vẽ theo trí nhớ vậy mà khá chính xác.
Bao quát một lượt khu nhà phục dựng, dẫu có trên chua dưới gõ (cung cách xây cất của những nhà gọi là dư dật có máu mặt trước đây ở vùng này) nhưng cứ như ông Hàm cho hay, hoàn toàn rập theo nếp cũ thì quả là ngôi nhà xưa của đại tướng không là gì và chả thấm tháp chi với lối xây cất cùng vật liệu của những ngôi nhà được coi là theo lối cũ bây giờ. Tóm lại là bần bách. Có chi tiết, dạo túng đói, bữa chiều đến tận đêm, cụ ông phải dùng cháo trước khi đi ngủ.
Người anh kế của Đại tướng học rất giỏi. Nhưng coi lá số mệnh yểu… Một ông thày khuyên nên uống mực nho cho dạ tối bớt đi thì mới nuôi được (!?). Nhưng gìn giữ cách gì cũng không vượng được… Người anh kế Võ Giáp đã mất năm lên 8 vì bạo bệnh. Ba người chị gái của bác Giáp cũng không được học hành tử tế. Toàn bộ kinh tế tiềm lực gia đình dồn trút cho hai anh em là Giáp và Nho.
Thời điểm phục dựng xong ngôi nhà, Đại tướng về thăm…
Đến cổng, ông đi tới đi lui một hồi và cho biết không phải cái cổng ở vị trí này. Ngày trước cụ ông mở cổng không có cái kiểu xộc thẳng vô nhà như thế mà chếch đi, lối vào cũng gấp khúc theo con mắt phong thủy.
Thế là cái cổng vô nhà được sửa như bây giờ. Hàng chè tàu trồng năm 1978. Hàng hiên lát lại năm 2000.
Cây roi chiết từ vườn nhà ngoài Hà Nội, đường Hoàng Diệu. Cây cối trong vườn quý nhất có cây khế. Khi bác Giáp lớn lên đã xum xuê, bác thường ngồi đọc sách dưới gốc khế.
Quý hơn cả là một gốc mít cổ thụ mé trước nhà. Mùa lụt năm Tân Hợi, bác Giáp cất tiếng khóc chào đời dưới gốc mít này. Tôi băn khoăn sao cụ bà lại sinh bác Giáp dưới gốc mít? Nhà cửa sẵn kia?
Ông Hàm cười: Cái lệ thời ấy, phụ nữ vuợt cạn phải tạm lánh một nơi khác. Nơi khác chính là cái chòi cất dưới gốc mít. Gốc mít cổ thụ không còn. Theo gợi ý của Đại tướng nên trồng lại cây mít. Cây mít trồng lại ấy vài năm đã xanh tốt nhưng chưa bói quả.
Dẫu nhà cửa bần bách, dẫu có biết bao đổi thay về xây cất đường xá làm mới này khác nhưng Lệ Thủy, có vẻ vẫn là nơi khuất nẻo của Quảng Bình? Nhưng nhiều, rất nhiều khách thăm đã tìm về nơi này. Nhớ lúc mới đến ngó qua cuốn sổ ghi cảm tưởng, được biết đã phải thay mấy bận. Những dòng chữ cảm động biết ơn, khâm phục lẫn ngỡ ngàng về vẻ dung dị của ngôi nhà…
Hương trên bàn thờ tổ tiên chúng tôi dâng lên mới ngún vài tấc, ấm trà ông Hàm pha chưa kịp rót mà ngoài cổng đã lại lao xao một đoàn khách. Lúc quay trở ra, lại thấy mấy ông Tây ba lô ngấp ngé ngoài ngõ. Ban nãy ngó cung cách ông Hàm tiếp chuyện lẫn giới thiệu cho một đoàn khách khá sang từ Hà Nội vào và mấy ông nông dân ở một xã ở huyện Bố Trạch Quảng Bình, không biết ông đã qua một trường lớp nào của ngành du lịch lẫn bảo tàng chưa mà khá nhuần nhuyễn.
Chẳng phải như một đoạn băng đã quay sẵn bất kỳ đối tượng khách nào cũng phát lại na ná mà tùy từng dạng khách, ông Hàm có lối chuyện lẫn thuyết trình khá sinh động. Lại nhớ dai. Ưu điểm nữa không bốc không vống lên. Chợt nhớ đã qua bao nhiêu thứ chờn chợn lẫn ngường ngượng khi qua một vài di tích văn hóa danh nhân. Người giới thiệu thuyết minh (có không ít người là trực hệ là người trong dòng tộc) vống lên những điều không có hoặc ít xuýt ra nhiều!? Nhưng ở đây, cứ như thể bác nào cháu ấy, nơi chốn cùng hương tịch nhưỡng này, sự thật lịch sử vẫn cứ phải là nghiêm ngắn, phân minh. Hóa ra ông Hàm bộc bạch rằng, bác Giáp nhiều lần dặn ông, cháu luôn nhớ là đang thay bác tiếp chuyện với người đến thăm nhà mình đấy nhé.
Công việc của ông Hàm kể cũng độc đáo. Công cụ, phương tiện sử dụng thường xuyên thường trực thường ngày là tấm lòng. Sao cho tấm lòng đến với tấm lòng. Quên chưa kịp hỏi ông với thứ lao động đặc thù này, thù lao cho ông được tính thế nào đây?
Rời nhà Đại tướng một đoạn, tôi đứng bên con hói như cái mương nhỏ thông với sông Kiến Giang.
Con hói ấy nghe vài bậc cao niên kể lại có từ thời nhà Mạc. Truyền rằng vùng đất này của Quảng Bình rất vượng địa, vượng khí. Phải trấn yểm không thì sẽ sinh loạn!?
Việc trấn yểm ấy do Mạc Mậu Hợp khởi xướng bằng cách đào một con ngòi (hói) như một dòng mương nhỏ cắt cái đất Phong Lộc ra làm hai. Con mương đó cho ăn thông với dòng sông Kiến Giang. Không rõ việc trấn yểm ấy có linh hay không nhưng đầu thế kỷ XX vùng đất này đã xuất hiện hai nhân vật.
Bên này con hói là nơi chôn rau cắt rốn của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Còn bên kia con hói là mạch đất của dòng họ Ngô, cụ Ngô Đình Khả.
Mặc dầu sinh ở Huế nhưng quê gốc Ngô Đình Khả và con là Ngô Đình Diệm cùng gia đình họ Ngô bám và phát tích từ mạch đất này!
Hồi xây dựng Đại Phong, lá cờ đầu về nông nghiệp Sóng Duyên Hải gió Đại Phong, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh vô Lệ Thủy hát Hò khoan Lệ Thủy cùng dân Lệ Thủy khơi rộng con ngòi.
Việc mần thuỷ lợi bình thường ích nước lợi dân ấy chả biết mần răng mà phía đàng trong đã ầm lên cái tin Nguyễn Chí Thanh được cử về Lệ Thuỷ học phép nhà Mạc cắt long mạch nhằm trù ếm Ngô Tổng thống!?
Bữa khơi con hói thông với dòng Kiến Giang cả một khúc sông tự dung ngầu lên sắc đỏ nom rất lạ mắt! Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, ông tướng đang thống lĩnh trên mặt trận Nông nghiệp với phong trào Gió Đại Phong nghe được cười, sao ngu thế, khơi rộng cho thuyền bè qua lại dễ dàng! Còn mần răng nước có sắc đỏ là do phèn bao năm tích tụ nay được giải phóng gặp nước sông Kiến Giang nên có màu đó! Nác ấy ít bữa nữa sẽ mất!
Quả là sau một tuần, sắc nước lạ ấy biến mất thật.
Đại tướng nhà mềnh quả là rành tài!
Sau này như mọi người đều hay, các hồ sơ lịch sử cho thấy cuộc đảo chính quân sự ngày 1–2/11/1963 là một sự kiện chính trị có tổ chức, trong bối cảnh chính quyền Ngô Đình Diệm gặp khủng hoảng nghiêm trọng. Cùng việc các tướng lĩnh miền Nam bàn bạc kế hoạch đảo chính, cùng những tính toán của chính quyền Kennedy đã dẫn tới việc ông Diệm cùng ông Nhu bị giết.
*
* *
Một hồi lâu chuyện vãn bên quán nước, theo hướng tay chỉ của bà chủ quán, tôi lần đến một ngôi nhà xây khá khang trang cách quán không xa.
Chủ nhà là một người đàn ông dong dỏng khó đoán tuổi vồn vã mời tôi vào. Tục quý khách ở đây là thế mặc dầu chưa biết khách là ai. Giường bên, bà vợ ông đang đút cháo cho một cụ bà ngó vẻ ốm yếu.
Câu chuyện với ông chủ nhà Ngô Quốc Dược cứ dài mãi ra…
Cái tên khai sinh Ngô Đình Dược đã gây cho ông bao nỗi phiền toái! Ông đành phải đổi tên lót. Chi, nhánh rồi những trực hệ thế nào đấy không rõ nhưng ông có thể nói khá gần với nhà họ Ngô ở Lệ Thủy!
Bố ông, Ngô Đình Tốn lao đao khốn khổ vì bị quy địa chủ may rồi được sửa sai. Kế đó, mấy anh em ông phải bỏ tên lót Ngô Đình thành Ngô Quốc!
Nhưng năm lần bảy lượt xung phong đi bộ đội người ta vẫn vướng vất cái tên lót cũ Ngô Đình nên không duyệt! Mãi hai lần sau viết đơn bằng máu mới được.
Vào bộ đội ông Dược ở sư 338 đóng quân ở Bỉm Sơn Thanh Hóa rồi phấn đấu trở thành Đảng viên.
Cũng phải qua 5 lần thẩm tra lý lịch. Vợ ông đang bón cháo cho mẹ chồng kia là người Hà Lâm Hà Trung Thanh Hóa cũng gần nơi đóng quân. Nỏ biết mần răng ở quê Lệ Thủy các O cứ ngài ngại lấy chồng người… họ Ngô? Ông Dược cười… Ra quân ông dẫn cô vợ Thanh Hoá về quê.
Đất có tuần nhân có vận. Dần dà những năm tháng khốn khó rồi cũng qua… Chim có tổ người có tông, chất giọng ông Dược vẻ phấn khởi khi ông cho biết việc lập gia phả nối lại các chi đã một thời đứt đoạn kể cả việc bàn bạc để xây từ đường của họ ông bây giờ khá là thoải mái.
Nghe ông Dược mà chợt giật mình! Nào có lâu lắc xa ngái gì, những việc ấy chỉ ít năm trước thôi, nó khó mà có!
Mà nan giải như tìm đường lên trời?
Ngôi nhà Đại tướng và ông Võ Đại Hàm
Đoạn sông Kiến Giang dẫn ra con ngòi (hói)
Tác giả trong ngôi nhà của ông Ngô Đình Dược.