Đỗ Trường
Đâu đó, tôi đã đọc Hoàng Hưng khá nhiều, tuy không có tính hệ thống, song để lại những cảm xúc khá sâu sắc. Đặc biệt là những trang ông viết về năm tháng tù đày, bởi can tội viết văn, làm thơ. Mà bản thảo Về Kinh Bắc chỉ là một cái cớ để bắt bớ, đưa Hoàng Hưng đến những năm tháng đen tối, cùng nỗi ám ảnh đeo bám cả cuộc đời ông.
Người về là một bài thơ tuy miêu tả diễn biến nội tâm, nhưng thực ra về thế sự xã hội. Có thể nói, đây là một trong những bài thơ tâm lý lồng vào thế sự xã hội hay nhất từ trước đến nay mà tôi đã được đọc. Bởi, nó đánh đúng vào tâm lý người đọc, nhất là hoàn cảnh, tâm trạng những người viết văn như chúng tôi đã một lần bị bắt giữ, và giam cầm.
Ba câu mở đầu: “Người về từ cõi ấy” như một điệp khúc cho người đọc rờn rợn, ám ảnh đến khôn cùng. Vậy thì “Cõi ấy” là gì, và ở đâu? Vâng! Theo cách nói của nhà văn Vũ Thư Hiên, đó là (nơi): Chuồng người. Với từ ngữ dân dã, khẩu ngữ tự nhiên là vậy: “Người về từ cõi ấy/ Vợ khóc một đêm con lạ một ngày” song cũng đủ làm cho hình ảnh đắng cay (của vợ), hồn nhiên, ngây thơ (của con) trong thơ trở nên súc tích, cô đọng đến lạ thường. Và rồi không chỉ dừng lại ở nỗi buồn đắng cay, mà từ nơi chuồng người ấy trở về chợt gặp lại, Hoàng Hưng cũng làm cho bạn bè, thân quen vãi cả linh hồn: “Người về từ cõi ấy/ Bước vào cửa người quen tái mặt”. Cái hiện thực này, Hoàng Hưng xới sâu vào vết thương chưa khép miệng của những kẻ viết văn tép riu như mình: Tôi có người bạn thân đến nay đã hơn nửa thế kỷ. Khi còn ở Hà Nội, hay ông bạn sang Đức nghiên cứu, làm việc, chúng tôi đều gắn bó, tình cảm có lẽ không hề kém anh em ruột. Sống trời Tây đã ngót 40 năm, và vài chục năm gần đây sự trở về của tôi gặp khó khăn, dù chỉ là người viết văn thuần túy. Tuy nhiên, vợ con tôi về Sài Gòn, vợ chồng bạn chăm sóc rất chu đáo. Thật cảm động. Một lần, tôi về Hà Nội, tưởng sẽ vào Sài Gòn thăm bạn, nhưng hắn bảo: Ông đừng vào Sài Gòn… Tôi hơi bị hụt hẫng, song thông cảm cho bạn ngay, và không muốn gặp nhau mà: “Bước vào cửa người quen tái mặt” như hoàn cảnh, tâm trạng của Hoàng Hưng. Bởi vậy, khi đi dọc Bắc Nam, xe qua Đà Nẵng tôi chỉ dám gặp nhà thơ Nguyễn Văn Gia chừng vài chục phút. Hoặc hôm về quê mẹ giỗ tổ họ Đặng làng Hành Thiện, Nam Định, tôi tạt qua thăm ông em nhà thơ viết nằm Trần Hồng Giang cũng chừng ấy thời gian.
Sự đề phòng, cảnh giác luôn thường trực như vậy, làm cho Hoàng Hưng rối loạn tâm lý. Với tâm trạng bất an ấy, theo thành ngữ đường phố thời nay thì dường như, Bác Hoàng Hưng nhà ta đang bị “thần hồn nát thần tính” chăng: “Người về từ cõi ấy/ Giữa phố đông nhồn nhột sau gáy”. Và cặp mắt vô hình đó không chỉ theo dõi rình rập những bước chân rụt rè trên hè phố, mà nó còn hằn sâu vào tâm thức Người về từ nơi chuồng người.
Không chỉ dừng lại một thời gian, con số nhất định, mà dường như nỗi ám ảnh chợp chờn ấy đeo bám hết cả cuộc đời Hoàng Hưng. Ở đó, ông mượn những hình ảnh gần gũi, dân dã chân thực nhất bộc lộ thân phận lạc lõng, cô đơn của mình. Thật vậy, nếu không trải qua những năm tháng tù đày, chấn động tâm lý nặng nề, thì Hoàng Hưng khó có thể viết ra những câu thơ nghẹn đắng đến vậy:
“Một năm sau còn nghẹn giữa cuộc vui
Hai năm còn mộng toát mồ hôi
Ba năm còn nhớ một con thạch thùng
Mười năm còn quen ngồi một mình trong tối”
Luôn luôn ở trạng thái hoài nghi, do vậy Hoàng Hưng có tâm lý đề phòng. Một tiếng động cũng làm ông giật mình cứ thon thót, tưởng chừng như lại phải trở về nơi chuồng người vậy. Và căn bệnh (tâm lý) này của Hoàng Hưng có lẽ nằm ngoài khả năng điều trị bằng dao kéo y khoa:
“Một hôm có kẻ nhìn trân trối
Một đêm có tiếng hỏi bâng quơ
Giật mình
một cái vỗ vai.”
Có thể nói, Người về là bài thơ miêu tả diễn biến nội tâm không hề một lời oán hận, nhưng người đọc vẫn thấy được cái tàn nhẫn nơi ngục tù, cũng như thân phận hẩm hiu, cô đơn đết tột cùng của con người. Từ ngữ lời thơ mộc mạc, nặng tính khẩu ngữ, song có lẽ, nếu người đọc chưa phải trải qua những năm tháng nơi chuồng người và hậu quả sau đó, thì khó có thể cảm nhận hết tâm trạng thi sĩ Hoàng Hưng.
Leipzig ngày 28.10.2026
NGƯỜI VỀ
Người về từ cõi ấy
Vợ khóc một đêm con lạ một ngày
Người về từ cõi ấy
Bước vào cửa người quen tái mặt
Người về từ cõi ấy
Giữa phố đông nhồn nhột sau gáy
Một năm sau còn nghẹn giữa cuộc vui
Hai năm còn mộng toát mồ hôi
Ba năm còn nhớ một con thạch thùng
Mười năm còn quen ngồi một mình trong tối
Một hôm có kẻ nhìn trân trối
Một đêm có tiếng hỏi bâng quơ
Giật mình
một cái vỗ vai.
Hoàng Hưng.