Trần Kiêm Đoàn
Hình ảnh một học sinh lớp 12 đánh cô giáo ngay trên bục giảng khiến tôi bàng hoàng.
Trong khoảnh khắc ấy, người bị tổn thương là một cô giáo bằng xương bằng thịt; cô có thể bị đau về xác thịt nhưng người Việt Nam cả trong và ngoài nước đều nhức buốt cả cảm xúc và tâm hồn!
Đã từng đứng trên bục giảng từ cấp Trung học đến cấp Đại học tại Việt Nam trước và sau năm 1975, rồi ở Philippines và Hoa Kỳ, tôi đã trải qua những môi trường học đường khác nhau nhưng chưa từng chứng kiến cảnh đạo lý suy đồi và quan hệ thầy trò tôn sư trọng đạo lại bị vi phạm tới mức đê hạ đến như thế!
Tôi không cho rằng trường học ở đâu trên thế giới này chỉ có điều tốt đẹp. Nhưng trong kinh nghiệm đứng lớp của mình, tôi chưa từng chứng kiến và cũng chưa từng nghe cảnh học trò lao lên đánh người đang dạy mình như thế.
Hành vi ấy phải được xử lý nghiêm minh theo trách nhiệm chính quyền, xã hội, trường học và gia đình.
Theo những nhà tâm lý học phương Tây, một người tuổi trẻ khi đứng ở ngưỡng cửa trưởng thành (17+, 18 tuổi) là một thực thể mang dấu ấn của hoàn cảnh kinh tế, chính trị, giáo dục gia đình và bản thân.
Một học sinh lớp 12 đã đủ trưởng thành để hiểu đâu là giới hạn của cá nhân và môi trường sống xung quanh. Đâu là biên giới của đạo lý và vô luân; của nhân văn và tội ác.
Lòng nhân ái của giáo dục không thể trở thành nơi trú ẩn cho sự vô trách nhiệm.
Tuy nhiên, xử lý một học sinh chưa đủ để trả lời câu hỏi lớn hơn: vai trò, phẩm giá và uy tín của nhà giáo đã được tôn trọng đúng mức trong chính hệ thống giáo dục hay chưa?
Câu hỏi ấy cần được đặt trước giới lãnh đạo chính quyền, lãnh đạo ngành giáo dục và bộ máy tổ chức trường học, từ mẫu giáo đến đại học. Không thể chỉ đòi hỏi học trò kính thầy mà không xem xét cách người lớn, nhất là người có quyền quản lý, đối xử với thầy cô.
Nhà giáo có được lắng nghe khi trình bày khó khăn nghề nghiệp?
Có được bảo vệ khi bị đe dọa, xúc phạm?
Có được thực hiện trách nhiệm chuyên môn trong những giới hạn rõ ràng, công bằng?
Hay khi xảy ra chuyện, người đứng lớp phải tự xoay xở, còn tổ chức chỉ mong sự việc sớm yên để khỏi ảnh hưởng thành tích?
Đây là những câu hỏi cần được trả lời bằng thực tế ở từng trường, không thể bằng một lời khẳng định chung chung.
Uy tín của người thầy không chỉ do người thầy tự gây dựng. Nó còn được nâng đỡ hoặc bị làm suy yếu bởi cách hệ thống đối xử với họ. Nếu tiếng nói chuyên môn bị xem nhẹ, nếu người làm đúng phải nhẫn nhịn trước sức ép vô lý, thì lời kêu gọi “tôn sư trọng đạo” khó có sức thuyết phục. Học trò nhìn cách người lớn hành xử để hiểu điều gì thực sự được coi trọng.
Bởi vậy, sự kính trọng nhà giáo phải hiện diện trong quyết định quản lý, điều kiện làm việc và cách giải quyết tranh chấp. Khi có phản ánh, phải xác minh công bằng; khi có sai phạm, phải xử lý đúng người, đúng việc. Nhưng không thể để giáo viên đơn độc trước sự xúc phạm rồi yêu cầu họ tiếp tục hy sinh vì nghề. Bảo vệ nhà giáo cũng không phải bao che lỗi lầm; chính sự công bằng mới giữ được uy tín lâu dài.
Với cô giáo bị hành hung, trách nhiệm trước mắt là chăm sóc, bảo vệ và bảo đảm điều kiện an toàn để cô trở lại lớp. Không nên đòi cô mau chóng tha thứ để chứng minh lòng bao dung.
Với học sinh sai phạm, phải có kỷ luật nghiêm minh và một quá trình giáo dục thích nghi và có thực chất; bất chấp gia đình giàu có và quyền thế tới mức nào!
Với nhà trường, phải làm rõ nguy cơ nào đã được nhận biết, biện pháp nào đã được thực hiện, trách nhiệm thuộc về ai nếu có sự bỏ mặc.
Một vụ việc không đủ để kết án cả nền giáo dục. Nhưng một vụ việc nghiêm trọng đủ buộc những người có trách nhiệm phải nhìn lại. Không thể để mọi câu hỏi dừng trước cửa phòng hiệu trưởng, trong khi mọi yêu cầu về đạo đức và hy sinh đều dồn xuống thầy cô giáo đứng lớp.
Muốn học trò biết kính thầy, trước hết người lãnh đạo phải thể hiện sự kính trọng ấy bằng cách đối xử với nhà giáo.
Muốn bục giảng giữ được uy tín, phải bảo đảm người đứng trên đó được làm nghề trong công bằng và an toàn.
Đó là trách nhiệm phải thực hiện hằng ngày, chứ không chỉ là lời tri ân được đọc lên mỗi dịp lễ.
Gia đình phải dạy con biết kính trọng người khác trước khi mong người khác trọng con cái và uy tín gia đình mình.
Nếu một khi cha mẹ xem tiền bạc, địa vị là phương tiện giải quyết mọi chuyện, bênh con bất kể đúng sai hoặc hạ thấp thầy cô trước mặt con, chính cha mẹ đang làm suy yếu nền tảng giáo dục của chính đứa trẻ. Thương con phải đi cùng trách nhiệm giúp con nhận lỗi và sửa lỗi.
Với những trường hợp ấy, cần giáo dục bằng những việc cụ thể:
Tôn trọng thầy cô không có nghĩa là học sinh và phụ huynh không được phản biện; điều cần dạy là biết bất đồng mà không xúc phạm. Gia sản cha mẹ để lại có thể nâng đỡ cuộc sống, nhưng nhân cách mới giúp con đứng vững giữa cuộc đời.
Mong bi kịch giáo dục tại trường THPT Mạc Đĩnh Chi, Hà Nội là một tiếng còi báo thức cho những nhà giáo dục thời đại còn ngủ mãi trên danh xưng phù phiếm và khẩu hiệu mơ hồ.
California 22-10-2026