Trần Huỳnh Duy Thức
Từ những buổi khởi đầu của kỷ nguyên công nghệ thông tin đến nay, dù Việt Nam có nhiều bước tiến đáng kể, chúng ta đã thua quá nhiều cuộc chiến quan trọng về mặt ứng dụng điện toán. Là một người đã chứng kiến toàn bộ quá trình phát triển công nghệ ở Việt Nam, tôi rất đau lòng khi phải nhìn nhận điều đó.
Những thất bại đó không phải vì chúng ta thiếu nhân tài. Không phải vì chúng ta thiếu ý chí. Mà phần lớn là vì chúng ta chưa thực sự hiểu được tầm quan trọng của từng cuộc chiến vào đúng thời điểm nó diễn ra. Chúng ta thường nhận ra giá trị của một trận đánh khi nó đã kết thúc, khi chiến trường đã nguội lạnh và kẻ thắng đã cắm cờ.
Nhưng hôm nay, tôi viết những dòng này với một niềm tin mãnh liệt: Cuộc chiến AI đang diễn ra chính là cuộc chiến mà chúng ta không được phép, không thể, và tuyệt đối không được thua.
Những cuộc chiến mà chúng ta đã thua
Chúng ta thường tự hào về hạ tầng internet, về số lượng người dùng smartphone, nhưng đó là bề nổi. Ở tầng sâu của giá trị và quyền kiểm soát, chúng ta đã thất bại trong việc giữ vững “biên giới số” của quốc gia.
1. Thất bại trong cuộc chiến Số hóa Quản trị (ERP): Sự rời rạc chí mạng
Cuộc chiến đầu tiên và âm thầm nhất là cuộc chiến tối ưu hóa năng suất nội tại. Trong khi thế giới đã chuyển sang quản trị dựa trên dữ liệu (Data-driven) từ những năm 2000 với các hệ thống ERP (Enterprise Resource Planning) toàn diện, thì phần lớn doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang “bơi” trong một mớ hỗn độn thủ công.
Chúng ta quản lý cơ nghiệp ngàn tỷ bằng những file Excel rời rạc. Chúng ta giao việc qua Zalo, Telegram mà không có hệ thống tracking. Dữ liệu khách hàng nằm rải rác trong email của từng nhân viên kinh doanh thay vì được tập trung hóa. Hệ quả là gì? Chúng ta không thể lớn được. Khi quy mô nhân sự tăng lên, sự hỗn loạn tăng theo cấp số nhân. Chúng ta thua ngay trên sân nhà vì chi phí vận hành quá cao, độ trễ ra quyết định quá lớn và hoàn toàn mù mờ về bức tranh tài chính theo thời gian thực (real-time). Đây là thất bại của sự kỷ luật số.
Và khi những ông lớn nước ngoài với hệ thống quản trị hoàn hảo bước vào thị trường Việt Nam, họ có thể vận hành với chi phí thấp hơn 30-40%, phản ứng nhanh hơn gấp 10 lần, và ra quyết định chính xác hơn gấp nhiều lần. Cuộc chiến kết thúc trước khi nó bắt đầu.
2. Thất bại trong cuộc chiến Thương mại điện tử: Kiếp “làm thuê” trên sân nhà
Cuộc chiến thứ hai đau đớn hơn vì nó hiển hiện ngay trước mắt. Thị trường bán lẻ trực tuyến Việt Nam trị giá hàng chục tỷ đô la, nhưng ai đang nắm giữ “chợ”? Shopee, Lazada, TikTok Shop – những gã khổng lồ nước ngoài.
Nhìn lại năm 2010, khi thương mại điện tử còn sơ khai tại Việt Nam. Lúc đó, chúng ta có những nền tảng thuần Việt như Vatgia, Enbac, 123mua… Những cái tên đó giờ đã trở thành ký ức. Họ đã chiến đấu, nhưng họ đã không thể chống lại làn sóng của những gã khổng lồ đến từ bên ngoài.
Shopee – một công ty Singapore được Tencent (Trung Quốc) đầu tư. Lazada – được Alibaba (Trung Quốc) thâu tóm. TikTok Shop – Trung Quốc. Những cái tên đang thống trị thị trường thương mại điện tử Việt Nam không có cái tên thuần Việt nào.
Khi chúng ta không sở hữu hạ tầng sàn thương mại điện tử (Platform), chúng ta chỉ là những kẻ bán hàng rong trên đất của người khác. Họ nắm thuật toán, họ nắm dữ liệu hành vi người tiêu dùng, họ quyết định ai được hiển thị và ai bị chìm nghỉm. Chúng ta mất đi quyền kiểm soát luồng hàng hóa và đau đớn hơn, một phần lợi nhuận khổng lồ (phí sàn, quảng cáo) chảy ngược ra nước ngoài. Chúng ta đã thua trong cuộc chiến hạ tầng phân phối số.
3. Thất bại trong cuộc chiến Mạng xã hội & Tìm kiếm: Sự nô dịch về nhận thức
Cuộc chiến thứ ba là cuộc chiến làm tôi đau đớn nhất khi nhận ra chúng ta đã thua. Chúng ta không có một mạng xã hội do chúng ta tự phát triển, không có một công cụ tìm kiếm của người Việt đủ mạnh. Hàng chục triệu người Việt đang tiêu thụ thông tin, giải trí và học tập qua Facebook, Google, YouTube, TikTok. Điều này có nghĩa là gì? Có nghĩa là trí tuệ và nhận thức của dân chúng đang bị dẫn dắt bởi thuật toán của nước ngoài.
Khi một dân tộc không kiểm soát được luồng thông tin của mình, văn hóa sẽ bị bào mòn, tư duy sẽ bị lai tạp và dữ liệu hành vi – tài sản quý giá nhất của kỷ nguyên số – bị khai thác miễn phí. Chúng ta đã thua trong cuộc chiến chủ quyền thông tin.
Đây chỉ là 3 ví dụ lớn nhất, ngoài ra còn những cuộc chiến công nghệ khác mà chúng ta đã thua hoàn toàn đau đớn trên sân nhà.
Cuộc chiến không thể thua
Tuy nhiên trong cuộc chiến AI đang diễn ra, đây lại là một cuộc chiến mà chúng ta không thể thua.
Chúng ta đã để mất quản trị, mất kênh phân phối, mất kênh thông tin. Nhưng chúng ta vẫn tồn tại được nhờ sự linh hoạt. Tuy nhiên, AI (Trí tuệ nhân tạo) không giống như Internet hay Smartphone. Nó không phải là công cụ. Nó là trí tuệ. Nó là bộ não.
Tại sao đây là cuộc chiến “sinh tử”?
Lý do cốt tử: Nếu chúng ta thua trong cuộc chiến AI, chúng ta sẽ đối mặt với “Chủ nghĩa thực dân về Trí tuệ” (Intellectual Colonialism).
Nếu Việt Nam không tự chủ được công nghệ AI, đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), chúng ta sẽ trở thành một quốc gia “nhập khẩu suy nghĩ”. Hãy tưởng tượng, mọi văn bản hành chính, mọi giáo án trường học, mọi mã code phần mềm, mọi chẩn đoán y tế của Việt Nam đều phải dựa vào một API của Mỹ hoặc Trung Quốc để xử lý.
Khi đó, chúng ta không chỉ mất tiền. Chúng ta mất Chủ quyền Nhận thức (Cognitive Sovereignty). Một quốc gia không thể tự suy nghĩ, không thể tự xử lý dữ liệu của mình, quốc gia đó sẽ trở thành “vùng trũng” làm gia công vĩnh viễn cho các cường quốc AI. Chúng ta sẽ cung cấp “tài nguyên thô” (dữ liệu người dùng) và phải mua lại “thành phẩm” (trí tuệ đã qua xử lý) với giá cắt cổ.
Mỗi mô hình AI đều được huấn luyện trên dữ liệu và theo định hướng của người tạo ra. ChatGPT mang hệ giá trị Mỹ. DeepSeek của Trung Quốc mang hệ giá trị Trung Quốc. Không có AI nào thực sự “trung lập”. Khi chúng ta sử dụng AI của họ để dạy con cái, để tư vấn quyết định, để định hình tư duy, chúng ta đang vô tình “nhập khẩu” hệ giá trị của họ.
Nếu Việt Nam thua trong cuộc chiến AI, hậu quả sẽ không chỉ là mất thị trường hay mất tiền. Hậu quả sẽ là mất chủ quyền trên mọi phương diện. Thế hệ trẻ lớn lên với AI nước ngoài sẽ tư duy bị dẫn dắt bởi nước ngoài, mất đi bản sắc văn hóa và tự chủ. Đây là mất mát không thể đo đếm được.
Chúng ta cần làm gì để bảo đảm không thua trong cuộc chiến này
Jensen Huang – CEO của Nvidia, một nhân vật được coi là đang dẫn dắt cuộc chiến AI toàn cầu, đã chỉ ra rằng phát triển AI là phát triển một hệ sinh thái. Mỗi lớp đều quan trọng, và một quốc gia muốn tự chủ về AI phải phát triển cả 5 lớp một cách hài hòa.
1. Lớp Năng lượng (Energy): Đây là nền tảng cơ bản nhất, là nguồn sống của mọi hệ thống AI. Các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ một lượng điện năng khổng lồ. Một quốc gia có nguồn năng lượng dồi dào, ổn định và bền vững sẽ có lợi thế lớn trong việc phát triển AI. Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió, thủy điện, và tối ưu hóa hạ tầng điện lưới để đảm bảo cung cấp đủ năng lượng sạch và ổn định cho các siêu máy tính AI trong tương lai. Việc phát triển năng lượng xanh không chỉ đáp ứng nhu cầu của AI mà còn góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia, giảm thiểu tác động đến môi trường. Hơn nữa, việc tối ưu hóa hiệu suất sử dụng năng lượng trong các trung tâm dữ liệu cũng là một yếu tố then chốt để giảm chi phí vận hành và tăng cường khả năng cạnh tranh.
2. Lớp Chip (Chips): Đây là “bộ não” của AI, nơi các phép tính phức tạp được thực hiện với tốc độ và hiệu quả cao. GPU (Graphics Processing Unit) của NVIDIA là một ví dụ điển hình cho sự thống trị ở lớp này, nhờ khả năng xử lý song song vượt trội. Việc tự chủ trong thiết kế và sản xuất chip AI là một thách thức lớn nhưng vô cùng quan trọng. Dù khó khăn, Việt Nam cần có chiến lược dài hạn để tham gia vào chuỗi giá trị này, từ nghiên cứu, thiết kế (fabless model) đến hợp tác sản xuất với các đối tác toàn cầu, nhằm giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài. Điều này đòi hỏi đầu tư vào giáo dục kỹ thuật, thu hút nhân tài, và xây dựng các phòng thí nghiệm nghiên cứu chuyên sâu về bán dẫn và kiến trúc chip. Việc làm chủ công nghệ chip sẽ mang lại lợi thế chiến lược to lớn, không chỉ trong lĩnh vực AI mà còn trong toàn bộ ngành công nghiệp điện tử.
3. Lớp Hạ tầng (Infrastructure): Bao gồm các trung tâm dữ liệu hiện đại, hệ thống mạng lưới tốc độ cao (5G, 6G), và các nền tảng điện toán đám mây (cloud computing). Đây là nơi các chip AI được kết nối, vận hành và lưu trữ dữ liệu khổng lồ. Việt Nam cần xây dựng các trung tâm dữ liệu đạt chuẩn quốc tế, có khả năng mở rộng linh hoạt, đảm bảo an toàn thông tin và bảo mật dữ liệu. Đồng thời, việc phát triển hạ tầng mạng viễn thông băng thông rộng, độ trễ thấp là yếu tố sống còn để truyền tải và xử lý dữ liệu AI một cách hiệu quả. Việc làm chủ hạ tầng giúp chúng ta kiểm soát dữ liệu, đảm bảo an ninh mạng, và cung cấp môi trường ổn định cho việc phát triển và triển khai các ứng dụng AI. Điều này cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các nền tảng AI quốc gia, giảm chi phí thuê dịch vụ đám mây từ nước ngoài.
4. Lớp Mô hình (Models): Đây là trái tim của AI, nơi các thuật toán và mô hình học máy được phát triển và huấn luyện trên các tập dữ liệu khổng lồ. Các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLMs) như GPT của OpenAI, Llama của Meta, hay Gemini của Google là những ví dụ điển hình cho sự đột phá ở lớp này. Đây là lớp quan trọng nhất đối với “chủ quyền nhận thức” của một quốc gia. Việt Nam cần tập trung nguồn lực để phát triển các LLMs thuần Việt, được đào tạo trên kho dữ liệu khổng lồ về ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử, địa lý, và các giá trị xã hội Việt Nam. Điều này không chỉ giúp bảo tồn bản sắc dân tộc mà còn tạo ra các ứng dụng AI phù hợp với đặc thù của người Việt, từ giáo dục, y tế, hành chính công đến truyền thông. Việc sở hữu LLMs riêng sẽ giúp chúng ta kiểm soát được nội dung, thông tin, và cách thức AI tương tác với người dân, tránh được sự thiên vị hoặc sai lệch thông tin từ các mô hình ngoại. Đây là một khoản đầu tư chiến lược vào trí tuệ quốc gia.
5. Lớp Ứng dụng (Applications): Đây là lớp tiếp xúc trực tiếp với người dùng cuối, nơi các mô hình AI được tích hợp vào các sản phẩm và dịch vụ cụ thể để giải quyết các bài toán thực tiễn. Từ các ứng dụng ERP thông minh, chatbot hỗ trợ khách hàng, hệ thống y tế AI, đến các giải pháp nông nghiệp thông minh, giao thông đô thị, và giáo dục cá nhân hóa. Việc phát triển các ứng dụng AI phù hợp với nhu cầu thị trường Việt Nam và giải quyết các bài toán đặc thù của xã hội là chìa khóa để AI thực sự mang lại giá trị và tạo ra tác động tích cực. Lớp này đòi hỏi sự sáng tạo, khả năng thấu hiểu người dùng, và tinh thần khởi nghiệp mạnh mẽ. Việt Nam cần khuyến khích các doanh nghiệp, startup phát triển các ứng dụng AI “made in Vietnam”, tạo ra một hệ sinh thái ứng dụng đa dạng và phong phú, phục vụ mọi mặt của đời sống.
Việt Nam phải nhanh chóng có chiến lược phát triển cả 5 lớp này một cách hài hòa và mạnh mẽ. Sự tự chủ không có nghĩa là chúng ta phải tự làm tất cả mọi thứ từ con số 0, mà là khả năng kiểm soát và định hướng sự phát triển của từng lớp, đảm bảo rằng các thành phần cốt lõi nằm trong tầm tay của chúng ta. Chẳng hạn, chúng ta có thể hợp tác quốc tế ở lớp chip để tiếp cận công nghệ tiên tiến, nhưng phải tự chủ hoàn toàn ở lớp mô hình và ứng dụng để bảo vệ chủ quyền nhận thức và tạo ra giá trị riêng. Mối liên kết giữa các lớp là cực kỳ quan trọng, tạo thành một chuỗi giá trị không thể tách rời: năng lượng cung cấp cho chip, chip chạy trên hạ tầng, hạ tầng huấn luyện mô hình, và mô hình tạo ra ứng dụng. Nếu một lớp bị yếu kém hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào bên ngoài, toàn bộ hệ sinh thái AI quốc gia sẽ bị ảnh hưởng, dễ bị tổn thương và khó có thể phát triển bền vững.
Đặc biệt, lớp LLMs là nơi chúng ta cần dồn toàn lực. Nếu không có LLMs của riêng mình, chúng ta sẽ mất trắng chủ quyền nhận thức và quyền kiểm soát công nghệ vào tay các quốc gia khác. Các mô hình ngôn ngữ ngoại có thể không hiểu được ngữ cảnh văn hóa, các thành ngữ, tục ngữ, hay thậm chí là các giá trị đạo đức của người Việt. Điều này sẽ dẫn đến sự sai lệch trong giao tiếp, giáo dục, và thậm chí là trong việc ra quyết định quan trọng. Việc phát triển LLMs thuần Việt không chỉ là một dự án công nghệ, mà là một dự án văn hóa, một dự án bảo vệ bản sắc dân tộc trong kỷ nguyên số. Nó đòi hỏi sự hợp tác giữa các nhà khoa học máy tính, các nhà ngôn ngữ học, các nhà văn hóa, và các chuyên gia dữ liệu để xây dựng một kho dữ liệu khổng lồ, chất lượng cao, phản ánh đúng sự phong phú của tiếng Việt và văn hóa Việt.
Chúng ta đang bước vào một cuộc chiến mà chúng ta không thể thua. Cả chính phủ và người dân, đặc biệt là doanh nhân và người làm công nghệ phải hiểu rõ và nắm chắc điều quan trọng này và chuẩn bị cho thiệt tốt và sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân mình trong cuộc chiến này.
Công ty Ai+Di của chúng tôi đã sẵn sàng và có những chiến lược cụ thể để chiến đấu trong cuộc chiến này dù cũng gặp nhiều khó khăn. Chính những khó khăn này mới thể hiện giá trị thực sự của những gì chúng tôi đang làm. Nếu dễ dàng, ai cũng làm được. Nếu dễ dàng, các công ty nước ngoài với nguồn lực lớn đã làm hết rồi. Chúng tôi chọn con đường khó, vì chúng tôi tin rằng đây là con đường đúng. Chúng tôi chọn chiến đấu, vì chúng tôi tin rằng đây là cuộc chiến không thể thua. Mỗi module AI chúng tôi phát triển thành công là một bước tiến nhỏ. Mỗi doanh nghiệp chúng tôi giúp chuyển đổi số thành công là một chiến thắng nhỏ. Mỗi kỹ sư AI chúng tôi đào tạo được là một chiến binh mới cho cuộc chiến này.
Lời kêu gọi
Cuộc chiến AI không phải là cuộc chiến của riêng Ai+Di, của riêng ngành công nghệ, hay của riêng chính phủ. Đây là cuộc chiến của cả dân tộc.
Đối với chính phủ
Tôi kêu gọi chính phủ:
– Đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng AI: Xây dựng các trung tâm dữ liệu quốc gia, đầu tư vào nghiên cứu chip AI
– Hỗ trợ phát triển LLM quốc gia: Đây không phải việc một công ty có thể làm đơn lẻ, cần sự phối hợp và nguồn lực quốc gia
– Tạo chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp AI Việt Nam: Về thuế, về tiếp cận vốn, về đào tạo nhân lực
– Ưu tiên sử dụng AI nội địa trong các dự án chính phủ: Đây vừa là cách hỗ trợ doanh nghiệp, vừa là cách bảo vệ dữ liệu quốc gia
Đối với doanh nghiệp
Tôi kêu gọi các doanh nghiệp Việt Nam:
– Bắt đầu hành trình AI ngay hôm nay: Không cần chờ đợi hoàn hảo, hãy bắt đầu từ những bước nhỏ
– Ưu tiên các giải pháp AI nội địa: Khi có lựa chọn giữa AI nước ngoài và AI Việt Nam, hãy cân nhắc nghiêm túc việc chọn AI Việt Nam, dù có thể ban đầu chưa hoàn hảo bằng
– Chia sẻ dữ liệu để phát triển AI Việt Nam: Dữ liệu là “nhiên liệu” của AI, không có dữ liệu Việt Nam thì không có AI Việt Nam
– Đầu tư vào đào tạo nhân lực AI: Không chỉ thuê, mà còn phải đào tạo và phát triển nhân lực AI của riêng mình
Đối với người làm công nghệ
Tôi kêu gọi anh em kỹ sư, lập trình viên, nhà nghiên cứu:
– Hãy ở lại hoặc quay về Việt Nam: Tổ quốc cần các bạn, và đây là cơ hội để tạo ra tác động thực sự, thay vì chỉ là một “bánh răng” trong cỗ máy của các tập đoàn nước ngoài
– Hãy góp sức xây dựng AI Việt Nam: Dù là làm việc cho công ty nội địa, hay tham gia các dự án mã nguồn mở, làm việc cho tập đoàn nước ngoài: hãy hợp tác làm việc, liên tục chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm mỗi đóng góp dù nhỏ đến đâu đều có giá trị trong cuộc chiến này.
– Hãy tự hào là người Việt làm AI: Chúng ta có thể không có nguồn lực như Mỹ hay Trung Quốc, nhưng chúng ta có sự sáng tạo, sự kiên trì, và tinh thần chiến đấu
Đối với mỗi người dân
Tôi kêu gọi mỗi người Việt Nam:
– Hãy nhận thức về tầm quan trọng của AI: Đây không chỉ là vấn đề công nghệ, đây là vấn đề tương lai của dân tộc
– Hãy ưu tiên sử dụng các ứng dụng AI Việt Nam: Khi có lựa chọn, hãy thử và ủng hộ các sản phẩm AI do người Việt phát triển
– Hãy trang bị kiến thức AI cho bản thân và con cái: Hiểu AI, sử dụng AI, và không để AI kiểm soát mình
Cuộc chiến AI là cuộc chiến mà chúng ta không thể thua.
Không phải vì chúng ta sợ thua. Mà vì chúng ta không cho phép mình thua.
Ai+Di đã sẵn sàng. Chúng tôi đã xác định chiến lược, đã tập hợp đội ngũ, đã hành động quyết liệt.
Còn bạn thì sao?
Doanh nghiệp bạn đã chuẩn bị những gì cho cuộc chiến này?
Tháng 1. 2026