Nguyễn Quang A
Thật mừng đội tuyển bóng đá Việt Nam đã đạt vô địch tại sân nhà!
Tuy nhiên, biết mình là điều tối quan trọng. Trong hai trận chung kết giải Asean Hyundai cup Thái Lan đá vào gôn 4 quả, đá trượt một quả penalty; Việt Nam đá vào 2 quả và đội tuyển Việt Nam nhận chức vô địch tại sân nhà Mỹ Đình. Sự trớ trêu, bất định và hấp dẫn của môn thể thao vua này là thế: việc đá trượt quả penalty là điểm bước ngoặt dẫn đến đội Thái mất đà, đội Việt Nam tăng áp lực khiến tuyển Thái Lan đá phản lưới nhà 2 quả trong thời gian còn lại (chúng ta không bàn đến những vấn đề tác động tâm lý và khán giả ở đây).
Và sự nhiệt tình thái quá của các fan hâm mộ Việt Nam được biểu hiện ở trang phục, trang bị, sự cổ vũ đến mức hò hét của họ trên sân cỏ rồi đến cuộc đi bão xuyên đêm qua để ăn mừng của họ trên khắp Việt Nam, nhất là ở Hà Nội và HCM lại khiến tôi lo ngại. Tại sao? Không phải vì hàng triệu người đổ ra đường hò reo ăn mừng một cách chính đáng, cũng chẳng vì Công An Nghệ An phạt hành chính 60 trường hợp và thu giữ 30 xe [1] (còn ở những nơi khác thì chưa rõ) mà là vì khi hiểu sơ cơ chế tâm lý học xã hội được nó biểu hiện rõ rệt nhất, không thể nhầm lẫn.
Đó là các hiện tượng nhóm trong (in-group) và nhóm ngoài (out-group) có những điểm hay (thường được chính quyền truyền thông ca ngợi và cổ vũ) và những điểm cực dở (bị chính quyền và truyền thông lờ đi dù vô tình hay cố ý) của chúng liên quan đến sự phát triển của đất nước như được Tản Đà đúc kết gần 100 năm trước “Dân hai nhăm triệu ai người lớn/Nước bốn nghìn năm vẫn trẻ con” nếu chúng ta không hiểu và không biết cách khắc phục những mặt xấu của chúng.
Chúng ta có thể quan sát các hiện tượng nhóm trong và nhóm ngoài khá dễ dàng nếu để ý: lúc nhỏ bọn trẻ chăn trâu làng tôi rất hay đánh nhau với bọn làng khác; quan hệ học trò lớp (trường) này với học trò lớp (trường) khác; các nhóm đồng hương này với nhóm đồng hương tỉnh khác; các fan đội này với các fan đội khác;… cho đến người nước này với người nước khác; thậm chí những người ở những nước khác nhau nhưng cùng phe (xã hội chủ nghĩa chẳng hạn) với những người cùng phe khác (tư bản chủ nghĩa).
Đấy là những mối quan hệ bình thường và đáp ứng nhu cầu tự nhiên của mỗi cá nhân để thuộc về một cộng đồng và góp phần tạo căn tính hay bản sắc (identity) của cá nhân. Cường độ của các mối quan hệ nhóm-trong và nhóm-ngoài có vai trò quan trọng.
Để đối phó với các mối đe dọa bên ngoài, để tồn tại, trường tồn thì cường độ cao của mối quan hệ nhóm-trong là rất cần thiết và là một điểm tích cực (lý giải sự tồn tại lâu dài của một cộng đồng, chẳng hạn như làng xã Việt Nam trước sự áp bức của triều đình (phép vua thua lệ làng), để giúp đỡ lẫn nhau của các thành viên gia đình, dòng tộc trong lúc hoạn nạn). Đấy là điểm rất tốt của cường độ mạnh của mối quan hệ nhóm-trong để tồn tại để trường tồn.
Tuy vậy, để phát triển, để trưởng thành cần các quan hệ nhóm-trong và nhóm-ngoài lành mạnh (trong đó có sự thấu cảm, sự hợp tác, sự hướng ngoại). Nếu cường độ quan hệ của một nhóm-nội quá mạnh sẽ dẫn đến sự đóng kín (ta về ta tắm ao ta/dù trong dù đục/ao nhà vẫn hơn), sự bè phái, chia chia rẽ, phân cực,… không chỉ làm yếu bản thân nhóm đó (ví dụ đồng hương) mà còn cản trở sự phát triển, sự trưởng thành của nhóm lớn hơn mà cả nhóm-trong ấy và các nhóm-ngoài được nói đến đều thuộc về (ví dụ dân tộc).
Nhiều người cho rằng chuyện tăng cường độ các mối quan hệ nhóm-trong (mà sự cổ vũ nhiệt tình, mạnh mẽ của các fan hay đi bão sau chiến thắng) là một biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc, của lòng yêu nước. Điều đó không sai nhưng chưa đủ! Cũng phải nhìn thấy những mặt trái của những hiện tượng ấy để điều chỉnh sự thái quá, để sống trong sự điều độ, để có thể trưởng thành, phát triển.
Đời vốn đa nguyên, mỗi sự vật không chỉ có hai mặt như một đồng xu mà có nhiều mặt. Sự nhiệt tình cổ vũ đội mình cũng thế, sự thái quá, sự cực đoan có thể có hại, tâm lý thắng thua quá đáng có thể làm xói mòn sự đoàn kết, sự hợp tác rộng hơn. Chủ nghĩa Dân tộc có những cái hay của nó nhưng cũng có thể trở thành chủ nghĩa dân tộc tai họa [2].
Ghi chú
[2] https://tapchidantri.org/download/chu-nghia-dan-toc-tai-hoa-su-sup-do-cua-nen-van-minh-tu-do/