Save the Cat! Writes a Novel của Jessica Brody, 2018.
Ngu Yên
Lời người giới thiệu: Brody không viết điều gì mới mà nhà văn ta chưa biết. Bà chỉ nhắc nhở và đào sâu những phương pháp khung UYỂN CHUYỂN. Bạn viết, chúng ta sẽ quan tâm đến điều bà nói về tinh thần chung: sức mạnh trừu tượng nằm nơi cụ thể.
Một cái tựa kỳ lạ và ý nghĩa của nó
Cái tên nghe lạ tai này bắt nguồn từ một mẹo viết kịch bản phim. Người ta nhận ra nếu ngay đoạn đầu, nhân vật chính làm một việc tử tế nhỏ, chẳng hạn cứu một con mèo mắc kẹt, thì khán giả lập tức thấy mến và sẵn lòng đi theo họ suốt câu chuyện. Bài học cốt lõi là người đọc phải có lý do để quan tâm tới nhân vật từ sớm, nếu không thì mọi tình tiết hay ho về sau cũng vô nghĩa.
Đóng góp của Jessica Brody là đem trọn bộ phương pháp dựng truyện vốn nổi tiếng trong giới làm phim sang áp dụng cho tiểu thuyết. Bà cho rằng một cuốn tiểu thuyết cuốn hút và một bộ phim hấp dẫn chia sẻ cùng một bộ khung cảm xúc, và bộ khung ấy có thể học được, không phải bí ẩn dành riêng cho người có tài bẩm sinh.
Điều cần hiểu ngay là Brody không xem cấu trúc như cái cùm bóp chết sáng tạo. Bà xem nó như bộ xương giúp câu chuyện đứng vững. Một thân thể đẹp vẫn cần xương để khỏi đổ sụp, và một câu chuyện hay vẫn cần khung để cảm xúc của người đọc được dẫn dắt đúng nhịp. Người viết tự do bao nhiêu trong việc chọn da thịt, nhưng bộ xương thì nên có.
Vì vậy, tinh thần của cả cuốn sách là làm cho việc dựng truyện trở nên cụ thể, dễ nắm, và lặp lại được. Thay vì mò mẫm, người viết có một tấm bản đồ để biết mình đang ở đâu trên hành trình và còn thiếu chặng nào.
Mười lăm nhịp, bộ xương chung của mọi câu chuyện
Trái tim của phương pháp là một danh sách mười lăm mốc, mà Brody gọi là các nhịp. Đây là những điểm chuyển quan trọng mà gần như mọi câu chuyện lôi cuốn từ xưa tới nay đều đi qua, dù người viết có ý thức về chúng hay không. Mỗi nhịp đảm nhận một chức năng cảm xúc riêng, và xếp lại với nhau chúng tạo thành một đường cong lên xuống mà người đọc cảm thấy thỏa mãn.
Ý quan trọng cần nắm là mười lăm nhịp này không phải mười lăm chương, cũng không phải khuôn đếm trang cứng nhắc. Chúng là các cột mốc về mặt cảm xúc và ý nghĩa. Có nhịp chỉ gói trong một cảnh, có nhịp trải dài qua nhiều chương. Cái bất biến là thứ tự và vai trò của chúng, còn độ dài thì tùy câu chuyện.
Mười lăm nhịp này rải đều trên ba hồi quen thuộc, đó là hồi mở đầu giới thiệu nhân vật trong thế giới cũ, hồi giữa đẩy họ vào thế giới mới đầy thử thách, và hồi cuối nơi họ đối mặt trận quyết định và trở về đã đổi khác. Bốn phần kế tiếp sẽ đi qua từng cụm nhịp theo ba hồi này.
Lợi ích lớn nhất của tấm bản đồ mười lăm nhịp là nó giúp người viết chẩn đoán chỗ hỏng. Khi một bản thảo thấy nhạt mà không rõ vì sao, đối chiếu với các nhịp thường lộ ra ngay một mốc bị thiếu hoặc bị đặt sai chỗ.
Hồi mở đầu, rời bỏ thế giới cũ
Hồi đầu có nhiệm vụ cho người đọc thấy nhân vật đang là ai trước khi mọi thứ thay đổi. Nó mở bằng một hình ảnh khắc họa cuộc sống cũ của nhân vật, một cuộc sống thường có gì đó khiếm khuyết hay tù đọng. Rất sớm sau đó, một nhân vật nào đó nói ra cái chủ đề của truyện, tức bài học mà nhân vật chính rồi sẽ phải học, dù lúc này họ chưa hiểu hay chưa tin.
Tiếp đến là phần dựng nền, nơi người đọc làm quen với thế giới thường ngày và những điều nhân vật đang thiếu. Rồi một biến cố ập tới phá vỡ sự yên ổn ấy, cái Brody gọi là cú hích. Cú hích này là tiếng chuông báo rằng cuộc sống cũ không thể tiếp tục như trước.
Nhân vật không lập tức lao đi. Họ trải qua một quãng phân vân, đắn đo có nên dấn thân hay không, và chính sự do dự này khiến họ giống người thật. Cuối cùng, họ đưa ra quyết định bước qua ngưỡng, chủ động rời bỏ thế giới cũ để đi vào thế giới mới. Khoảnh khắc này đóng lại hồi đầu và mở ra phần chính của cuộc phiêu lưu.
Điểm tinh xảo của cả hồi này là nó vừa làm người đọc gắn bó với nhân vật, vừa gài sẵn cái thiếu sót bên trong mà toàn bộ câu chuyện sẽ chữa lành.
Hồi giữa, nửa lên dốc tới điểm giữa
Bước vào thế giới mới, nhân vật cần một sợi dây nội tâm, và sợi dây đó thường đến từ tuyến truyện phụ. Đây là một mối quan hệ mới, có thể là tình yêu, tình bạn hay một người dẫn dắt, và vai trò sâu xa của nó là mang theo chủ đề, giúp nhân vật dần học được bài học mà mở đầu đã hé.
Song song, câu chuyện bước vào phần vui chơi, là quãng mà người đọc được hưởng đúng cái điều mà tiền đề hứa hẹn. Nếu là truyện phiêu lưu thì đây là những chuyến mạo hiểm, nếu là truyện điều tra thì đây là những pha lần manh mối. Đây thường là phần khoái trá nhất, nơi nhân vật vẫy vùng trong thế giới mới, lúc thắng lúc thua.
Cao trào của nửa hồi này là điểm giữa, một mốc xoay chuyển nằm ngay khúc giữa cuốn sách. Tại đây hoặc nhân vật đạt một chiến thắng tưởng như lớn, hoặc nếm một thất bại nặng, nhưng dù theo cách nào, điểm giữa cũng nâng mức cược lên, biến cuộc chơi thành chuyện nghiêm túc và không còn đường lùi. Từ đây, áp lực bắt đầu dồn nén thật sự.
Hồi giữa, nửa xuống dốc tới đáy vực
Sau điểm giữa, mọi thứ bắt đầu xấu đi, và Brody gọi giai đoạn này là vòng vây siết lại. Các thế lực chống đối, dù là kẻ thù bên ngoài hay những rạn nứt bên trong, dần dần khép chặt quanh nhân vật. Những đồng minh có thể quay lưng, những điểm yếu cũ trỗi dậy, và con đường tới mục tiêu hẹp lại từng chút.
Sức ép tăng tới mức dẫn đến nhịp mất tất cả, khoảnh khắc nhân vật chạm đáy. Đây là lúc họ tưởng như đã thua hoàn toàn, mất đi thứ quý giá nhất, mọi nỗ lực sụp đổ. Brody nhấn rằng đáy vực này càng sâu thì sự vươn dậy về sau càng có sức nặng.
Liền sau cú ngã ấy là đêm tối của tâm hồn, quãng lặng đau đớn khi nhân vật ngồi lại trong bóng tối của thất bại. Nhưng chính trong đêm tối này, điều quan trọng nhất xảy ra.
Nhân vật cuối cùng vỡ ra bài học mà chủ đề đã gieo từ đầu, nhìn ra cái sai trong cách sống cũ của mình. Sự bừng tỉnh trong đáy đau khổ này là bản lề cho phép họ đứng dậy theo một con người khác.
Hồi cuối, tổng hợp và khép lại
Khi đã tìm ra chân lý trong đêm tối, nhân vật bước vào hồi ba bằng một quyết định mới. Lần này họ hành động với con người đã thay đổi, kết hợp được những gì học từ thế giới cũ lẫn thế giới mới. Brody xem đây là sự tổng hợp, nơi bài học nội tâm và kỹ năng bên ngoài hòa làm một.
Phần lớn hồi cuối dành cho hồi quyết định, tức cao trào nơi nhân vật quay lại đương đầu với trở ngại lớn nhất và lần này vượt qua, không phải nhờ may mắn mà nhờ chính sự đổi thay bên trong. Brody gợi ý chia cao trào này thành các bước rõ ràng, từ việc tập hợp lực lượng, xông vào, cho tới cú lật ngược cuối cùng và chiến thắng thật sự.
Câu chuyện khép lại bằng một hình ảnh sau chót, cố ý đặt đối xứng với hình ảnh mở đầu. Bằng cách cho người đọc thấy lại một khung cảnh tương tự lúc đầu nhưng nay đã khác, người viết chứng minh bằng hình ảnh rằng nhân vật đã thật sự chuyển hóa. Sự đối chiếu đầu cuối này để lại cảm giác trọn vẹn, như một vòng tròn vừa khép.
Mảnh thủy tinh và sự chuyển hóa
Đằng sau toàn bộ bộ khung mười lăm nhịp là một niềm tin cốt lõi, đó là một câu chuyện hay không chỉ kể việc gì xảy ra, mà kể việc một con người thay đổi ra sao. Để bảo đảm điều này, Brody nhắc người viết mỗi nhân vật chính nên mang trong mình một vết thương cũ, một niềm tin lệch lạc hay nỗi đau chưa lành mà bà gọi bằng hình ảnh mảnh thủy tinh găm trong tim.
Mảnh thủy tinh ấy là cái khiến nhân vật sống thiếu trọn vẹn ở đầu truyện, là gốc rễ của khiếm khuyết mà hình ảnh mở đầu hé lộ. Toàn bộ hành trình qua mười lăm nhịp, hiểu cho cùng, là quá trình nhân vật bị hoàn cảnh ép tới mức phải đối diện và gỡ bỏ mảnh thủy tinh đó.
Vì vậy, Brody luôn buộc người viết đan ba thứ vào nhau, đó là cốt truyện bên ngoài nhân vật đang theo đuổi, sự chuyển hóa bên trong họ phải trải qua, và chủ đề tức bài học mà câu chuyện muốn nói. Một cuốn tiểu thuyết thành công là cuốn mà ba sợi này quấn chặt, sao cho mỗi bước hành động bên ngoài cũng đẩy nhân vật tiến gần hơn tới sự thay đổi bên trong.
Đây chính là chỗ phương pháp này khác một công thức cứng. Các nhịp lo phần khung sự kiện, nhưng linh hồn nằm ở mảnh thủy tinh và sự chữa lành nó.
Mười thể loại kể chuyện
Ngoài bộ khung nhịp, Brody còn đưa ra một cách phân loại riêng, gồm mười thể loại kể chuyện. Đây không phải cách chia theo đề tài kiểu tình cảm hay trinh thám, mà chia theo loại hành trình mà nhân vật trải qua. Hiểu mình đang viết loại nào giúp người viết biết những thành phần nào nhất định phải có.
Mười loại đó có thể gọi nôm na như sau. Hiểm họa trong vòng vây, kể về một mối đe dọa bị thả ra và những con người mắc kẹt phải sống sót. Cuộc săn báu vật, kể về một chuyến đi xa mà phần thưởng thật nằm ở sự trưởng thành dọc đường. Điều ước hóa thật, kể về một người bỗng có được phép màu hay quyền năng và cái giá đi kèm. Người thường mắc nạn, kể về một người bình thường bị ném vào một rắc rối khổng lồ. Ngưỡng cửa trưởng thành, kể về một chặng đời buộc nhân vật lớn lên qua đau đớn.
Năm loại còn lại gồm đôi lứa và tình thân, kể về một mối quan hệ làm thay đổi cả hai người. Truy tìm sự thật, kể về việc lần ra một bí mật đen tối, mà rốt cuộc soi sáng cả người đi tìm. Kẻ khờ thắng thế, kể về một người nhỏ bé ngây thơ hạ gục một thế lực lớn. Trong lòng tập thể, kể về cuộc giằng co giữa một cá nhân với một tổ chức, một nhóm hay một gia đình. Và người phi thường, kể về một con người khác thường phải sống giữa một thế giới tầm thường không hiểu họ.
Tinh thần chung
Điều cuối cần nhớ là Brody không bảo người viết tuân theo mười lăm nhịp như làm toán. Bà trao chúng như một tấm bản đồ và một bộ công cụ chẩn đoán. Người viết có thể dựng nhịp trước khi viết để khỏi lạc, hoặc viết theo cảm hứng rồi đối chiếu lại sau để tìm chỗ hụt.
Sức mạnh của phương pháp nằm ở chỗ nó cụ thể và dễ kiểm tra. Khi một bản thảo có gì đó sai mà người viết bị bế tắc, hãy kiểm tra nhịp, thông thường sẽ nhận thấy thấy vấn đề, chẳng hạn cú hích đến quá muộn, phần vui chơi không giữ đúng lời hứa của tiền đề, hay đáy vực chưa đủ sâu nên sự vươn dậy thiếu sức nặng.
Tinh thần bao trùm vẫn là cân bằng giữa khung và hồn. Mười lăm nhịp lo cho nhịp đập cảm xúc của câu chuyện, còn mảnh thủy tinh và chủ đề lo cho ý nghĩa của nó. Người viết nắm được cả hai sẽ vừa có một cốt truyện chặt chẽ vừa có một nhân vật đáng nhớ, và đó là điều khiến một cuốn tiểu thuyết vừa cuốn hút vừa đọng lại dài lâu trong lòng người đọc.