Lê Thọ Bình
Tác phẩm “Vì nhân dân phục vụ” của Diêm Liên Khoa là một trong những tiểu thuyết gây tranh cãi bậc nhất, nhưng đồng thời cũng rực rỡ nhất của văn học đương đại Trung Quốc.
Tại Việt Nam, tác phẩm từng được biết đến dưới một cái tên “mềm hóa” hơn: “Người tình phu nhân sư trưởng”.
KHI KHẨU HIỆU BIẾN THÀNH CUỘC TRUY HOAN
Bối cảnh tiểu thuyết đặt trong một đơn vị quân đội những năm 1960, thời điểm khẩu hiệu “Vì nhân dân phục vụ” của Mao Trạch Đông đang ở đỉnh cao quyền lực biểu tượng.
Nhân vật trung tâm là Ngô Đại Liên, một người lính trẻ hiền lành, cần cù, mang trong mình khát vọng tiến thân để đổi đời cho gia đình nơi thôn quê. Nhờ sự mẫn cán, anh được chọn làm người phục vụ tại nhà Sư trưởng, một vị tướng quyền uy nhưng đã mất khả năng đàn ông do vết thương chiến tranh.
Nút thắt câu chuyện bắt đầu từ Lưu Liên, người vợ trẻ đẹp, căng tràn sức sống và đầy khát khao của Sư trưởng. Cô thiết lập một “quy ước” ngầm với Đại Liên: mỗi khi tấm biển gỗ khắc dòng chữ “Vì nhân dân phục vụ” được hạ xuống khỏi vị trí trang trọng, đó chính là mệnh lệnh yêu cầu anh phải lập tức “phục vụ” cô về mặt thể xác.
Từ nỗi sợ hãi ban đầu, Đại Liên dần bị cuốn vào vòng xoáy dục vọng cùng Lưu Liên. Trong những ngày Sư trưởng vắng nhà, dinh thự trở thành một không gian hoan lạc khép kín. Đỉnh điểm của cơn cuồng nhiệt đến khi họ phát hiện: việc đập phá các biểu tượng tinh thần, tượng thạch cao, tranh ảnh, sách lược luận, lại mang đến khoái cảm tột độ. Họ “phục vụ” nhau bằng cách chà đạp lên những cấm kỵ chính trị, biến giáo điều thành chất xúc tác cho bản năng nguyên sơ.
Cuộc tình vụng trộm khép lại trong sự sắp đặt im lặng của Sư trưởng. Đại Liên giải ngũ với một lý lịch “sạch sẽ”, thậm chí được tô điểm bằng công trạng. Lưu Liên tiếp tục sống trong vai phu nhân mẫu mực. Một kết cục đầy mỉa mai cho bi kịch của những con người mắc kẹt giữa lý tưởng và thân xác.
SỰ GIAO THOA GIỮA HIỆN THỰC VÀ PHI LÝ
Diêm Liên Khoa không viết về tình dục như một sự dâm ô thuần túy. Ông triển khai một bút pháp độc đáo, nơi hài hước đen hòa trộn với hiện thực huyền ảo, nhằm giải cấu trúc những giá trị từng được tôn thờ.
Khẩu hiệu “Vì nhân dân phục vụ”, vốn là chuẩn mực đạo đức cách mạng, qua ngòi bút của Diêm Liên Khoa đã trở thành một “mật mã” của dục tính. Sự hoán đổi này tạo ra hiệu ứng thẩm mỹ gây sốc, buộc người đọc phải xét lại ranh giới giữa cái cao cả và cái thấp hèn.
Tác giả sử dụng giọng văn trang trọng, mang âm hưởng cổ động để miêu tả những cảnh ân ái trần trụi. Chính sự vênh lệch giữa hình thức “thánh khiết” và nội dung “phàm tục” đã tạo nên sức công phá mạnh mẽ.
Dinh thự của Sư trưởng trở thành một “ốc đảo phi lý”, nơi thời gian dường như ngưng đọng, và các quy tắc xã hội bên ngoài bị đảo lộn. Những chi tiết tưởng như vụn vặt, tấm biển gỗ, bát mì trường thọ, lại được nâng lên thành những điểm tựa kịch tính.
CUỘC NỔI LOẠN CỦA BẢN NĂNG
Thông qua mối quan hệ giữa Đại Liên và Lưu Liên, Diêm Liên Khoa đã gửi gắm những suy tư táo bạo và gai góc về con người và thời đại.
1. SỰ GIẢI HUYỀN THOẠI
Tác phẩm bóc trần sự xơ cứng của các giáo điều khi bị tách rời khỏi nhu cầu căn bản của con người. Sư trưởng, biểu tượng của quyền lực và lý tưởng, lại là một con người “bất lực”, không chỉ về thể xác mà còn ở tầng nghĩa biểu trưng. Đó là hình ảnh của một hệ thống đã đánh mất sinh khí.
2. BẢN NĂNG NHƯ MỘT HÌNH THỨC CỨU RỖI
Trong một xã hội nơi mọi hành vi đều bị quy chuẩn hóa, bản năng trở thành con đường duy nhất để con người tìm lại chính mình. Hành động đập vỡ tượng thạch cao không chỉ là sự kích thích sinh lý, mà còn là một nghi thức giải phóng tinh thần khỏi nỗi sợ hãi bị áp đặt.
“Trong khoảnh khắc ấy, họ không còn là người lính hay phu nhân, họ chỉ còn là những sinh thể khát khao được sống thật.”
3. SỰ THA HÓA VÀ TÍNH HAI MẶT
Cái kết, nơi Sư trưởng chọn cách bao che để bảo toàn danh tiếng và trật tự, cho thấy sự thỏa hiệp sâu sắc của đạo đức. Không có ai hoàn toàn thiện hay ác; tất cả đều là những con người bị thời đại đẩy vào thế phải đeo mặt nạ để tồn tại.
MỘT VẾT CẮT ĐAU ĐỚN VÀO LỊCH SỬ
Vì nhân dân phục vụ không phải là một cuốn dâm thư. Đó là một bản cáo trạng sắc lạnh bằng văn chương về một thời kỳ mà cái tôi cá nhân bị nghiền nát dưới sức nặng của tập thể.
Khi đặt “tình dục” cạnh “lý tưởng”, Diêm Liên Khoa đã tạo ra một va đập dữ dội, buộc người đọc phải đối diện với câu hỏi: Giá trị đích thực của con người nằm ở đâu? Trong những khẩu hiệu vang dội, hay trong những khát khao thầm kín nhất của chính mình?
Với lối viết quyết liệt, đôi khi nghiệt ngã nhưng luôn ẩn chứa tính nhân văn, Diêm Liên Khoa khẳng định vị thế như một “người chép sử bằng lương tri”, dám chạm vào những vùng cấm để truy tìm bản chất con người giữa những biến động dữ dội của lịch sử.
Tác phẩm vì thế vẫn còn nguyên sức ám ảnh, như một lời nhắc nhở về sức sống không thể dập tắt của bản năng và khát vọng tự do.
⸻
Điều kỳ lạ là người Việt đọc cuốn sách này coi nó là kiệt tác, nhưng nhiều người trong số này lại “phỉ báng” Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh?!