“Nước tôi” của K. Gibran và Vương Trí Nhàn[i]

FB Vương Trí Nhàn

CÁCH HIỂU CỦA TÔI
VỀ BÀI THƠ CỦA K. GIBRAN

Để giúp các bạn tiện theo dõi,
tôi xin copy lại mấy câu bình luận
về bài thơ “Khốn khổ nước tôi” của K.Giban .
Đây là phần cuối bài viết tôi đưa trên blog ngày 8-9-2014

1/
Đặt trong khung cảnh thời sự, điều gợi ra sự chú ý của nhiều người Việt với bài thơ hẳn là mấy đoạn nói về mối quan hệ của một xứ sở thuộc loại nhược tiểu với các quốc gia khác.
Số phận “cái nước tôi” của K.Gibran với số phận nước Việt như do cùng một bàn tay nhào nặn.
Giá có thể đứng ngoài mà nhìn, ta sẽ thấy ta đang sống như mơ ngủ.
Ta không có hiểu biết đúng đắn về các nước lân bang và nói chung là không hiểu mọi đối tác khác mà chúng ta có quan hệ.
Sai lầm bắt đầu từ nhận thức. Từ chỗ lẫn lộn các tiêu chuẩn “Ca ngợi côn đồ là anh hùng Gọi kẻ xâm lăng là bạn vàng” nay là lúc quốc gia này không tìm ra được một cách ứng xử hợp lý với các quốc gia khác.
Không phải nhiều lúc ta không biết ghê sợ cho tâm địa giảo quyệt của bọn người tự xưng là các bạn vàng.
Trước kẻ xâm lăng, lại cũng nhiều lần ta đã biết vùng dậy. Nhưng trái đắng bắt đầu cảm thấy rõ nhất là khi xét hiệu quả của sự hy sinh ấy.
Phải chăng chúng ta hăng hái quyết liệt hy sinh cho DANH NGHĨA HÃO bao nhiêu thì lại dễ dãi phù phiếm trong việc xem xét nền độc lập giành được bấy nhiêu?
Lý do, xét thật đơn giản, là ở tình trạng MIỆNG KHÔN TRÔN DẠI, như các cụ xưa nói. Mà lý do sâu xa hơn, chúng ta thiếu một tầm vóc trí tuệ để hiểu về phương thức tồn tại của một quốc gia, cũng như thực chất các mối quan hệ quốc tế trong lịch sử hiện đại.

2/
Sau hai câu nói về đời sống tinh thần của cộng đồng, — “mê tín thì vô hạn / tôn giáo thì nông cạn” – sẽ còn trở lại về sau , tôi đặc biệt thích thú mấy câu tiếp khắc họa mấy nét sinh hoạt vật chất.

“Khốn khổ nước tôi
Mặc áo mình không dệt
Ăn gạo mình không trồng
Uống rượu mình không làm”
Trong đoạn này tác giả vẽ ra cho ta thấy hình ảnh một cộng đồng hết sức thiếu tự trọng.
Bước ra thế giới, miệng hò hét rõ to, ra cái điều mình chẳng kém ai, nhưng trong bụng thì không biết vị trí mình là ở chỗ nào. Sống ở đất này nhưng ta luôn luôn mơ tới con người và sản vật ở các nước khác.

Xưa nay ai cũng bảo dân ta có thói quen bằng lòng với cuộc sống của mình.
Ở Liban thế nào không rõ chứ ở Việt Nam, nét tâm lý CÁI GÌ KHÔNG CÓ CŨNG THÈM CÁI GÌ ĐANG CÓ CŨNG CHÁN nói trên thật ra chỉ mới nảy sinh vài chục năm nay.
Một quá trình lạ lùng đã xảy ra, tạm phác họa như sau:
– Trong những năm tháng chiến tranh, người dân sống trong sự tách rời với thế giới bên ngoài.
– Thuở ấy, được bộ máy tuyên truyền phù phép, ai cũng nghĩ dân ta là thông minh sáng láng nhất trần đời, đánh Mỹ được thì làm gì cũng được.
Cái niềm tin kỳ lạ mang tính ảo tưởng có giải phóng ở chúng ta một sức mạnh thật —trước tiên là năng lực thích ứng chịu đựng.
– Thế rồi sau chiến tranh ngẩng lên nhìn ra thiên hạ, trong mỗi một con người không ai bảo ai âm thầm bùng lên một sự hoảng loạn.
Nhìn ra thấy các dân tộc khác làm được bao nhiêu việc, quay lại thấy mình thân tàn ma dại, lùi mãi sau người và nếu cứ kéo mãi thế này thì chắc chắn là không bao giờ bằng người.
Tâm lý đầu hàng bất lực buông trôi… ngày một nẩy nở.
Nay là lúc dân ta nhiều người chỉ thèm thuồng mong được ăn ngon mặc đẹp, đi những cái xe rất sang, tận hưởng những tiện nghi cuộc sống hiện đại mà người dân các nước được hưởng. Tinh thần yêu nước, niềm tự hào vì quốc gia xứ sở xét cho kỹ chỉ còn là những lời nói suông. Những ám ảnh về sự sung sướng hạnh phúc của các dân tộc khác thường trực trong đầu mọi người. Tinh thần vọng ngoại hèn hạ đã thế chỗ cho tinh thần bài ngoại man rợ.

3/
Ở nhiều quốc gia, trong những giai đoạn lịch sử khó khăn, thường thấy xuất hiện những bài thơ ái quốc, trong đó nhân vật trung tâm là nhân dân. Ở ta cũng vậy.
Công cụ chủ yếu được dùng để tuyên truyền là cái lối mị dân, ca ngợi nhân dân là tốt đẹp và kêu gọi họ đứng lên đánh đổ giai cấp thống trị đương thời, trong thực tế là mở đường cho một giai cấp thống trị mới.

Bài thơ của Gibran có hai nét khác:
– một là miêu tả sự TẦM THƯỜNG HÈN MỌN ẩn kín trong đời sống tinh thần của ĐA SỐ DÂN CHÚNG. Nó là cái ý được đề cập ngay từ đầu “Mê tín thì vô hạn / tôn giáo thì nông cạn.” Vâng, bề sâu là vậy, bản sắc văn hóa là vậy, cái đã kéo dài trong lịch sử là vậy. Mọi sự thiếu ý chí, thiếu nghị lực của con người cũng bắt đầu từ đây.
– Hai, cũng quan trọng không kém, là SỰ HƯ HỎNG CỦA TẦNG LỚP TINH HOA
“Triết gia tung hứng chữ làm xiếc
Nghệ thuật bắt chước chắp và vá.”

Nếu hiểu theo nghĩa rộng thì khái niệm tinh hoa của một xã hội không chỉ là gồm các triết gia, các nghệ sĩ mà trước tiên còn bao hàm cả các chính khách, tức là các nhà hoạt động chính trị.
Sau khi xác định bọn này xảo quyệt như chó sói, nhà thơ Liban nói rõ hơn về cái đám tinh hoa cao cấp nước mình
“Vĩ nhân càng nhiều tuổi càng lú
Thánh nhân chờ mãi chưa ra đời.”
Nhưng quan trọng hơn là phản ứng của nhân dân trước bọn chính khách nghiệp dư:
“Khốn khổ nước tôi
Kèn loa tưng bừng rước kẻ cai trị mới
Rồi tống cổ chúng bằng la hét phản đối
Rồi lại tưng bừng kèn loa đón kẻ cai trị khác”

Rõ ra một nhân dân nông nổi nhẹ dạ, dễ bị lừa bịp.
“Nhân dân như thế nào thì sẽ có một giai cấp thống trị tương xứng”. Tôi nhớ đã đọc được đâu đó một nhận xét như vậy, nay lại thấy toát ra ở bài “Khốn khổ nước tôi”
Điều khiến chúng ta khâm phục là cái ý cuối của Gibran.
Quốc gia này còn là khốn khổ vì không tìm được những người quản lý xứng đáng.. Trong khi đánh lộn lẫn nhau, phe chính trị nào cũng tự xưng mình là đại diện chân chính của quốc gia.
“Khốn khổ nước tôi
Cứ chia năm xẻ bảy chơi
Phe nào cũng xưng mình là nước”
Nhân dân Tổ quốc luôn luôn được nêu lên như một thứ bung xung.

Bài thơ kết thúc ở đây.
Xét kết cấu bề ngoài, nó ở dạng không hoàn thành.
Trong khi đưa ra những nhận xét ở dạng gợi ý, nó để một chỗ khá rộng cho ta suy nghĩ tiếp.
Nhưng một đất nước mà các phe phái bên trên tiếp tục chia năm xẻ bẩy thì làm sao có thể nghĩ đến ngày khá hơn?
Cả nước tiếp tục mê muội.
Bạn vàng ngoại quốc tiếp tục lộng hành.
Người dân thường tiếp tục lừa lọc nhau ăn cướp ăn cắp của nhau để thỏa mãn giấc mơ được sống như các nước văn minh khác.
Ý tưởng mà nhà thơ theo đuổi từ đầu đã được thực hiện trọn vẹn.
Trong sự dang dở của nó, bài thơ đã được hoàn thành.

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1990485474560047&id=100007958417043


[i] Tựa đề của Văn Việt

Comments are closed.