Đoàn Lê Giang, PGS-TS
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM
Tel. & Email: 0919553381, giangdoanle@hcmussh.edu.vn
Bác sĩ Trần Văn Nghĩa kể: hồi trung học trong một kỳ thi ông có được hỏi về Truyện Kiều mà không trả lời tốt. Câu hỏi ấy trở thành một món nợ tinh thần, đến khi công việc thường nhật về y khoa ngơi tay, ông mới quyết định phải trả. Việc làm ấy vừa là sở thích, sở trường, vừa cho thấy phong cách trí thức đa tài, uyên bác lớp trước.
Ông đã dành hàng chục năm cùng với sự giúp đỡ của bạn bè mình mỗi khi đi Trung Quốc, tìm thêm tư liệu, chụp thêm ảnh để hoàn chỉnh công trình. Có thể coi bộ sách như một công trình tập thể mà chủ biên là BS. Trần Văn Nghĩa, với sự góp sức của BS. Thạch Nguyễn và những người khác. Năm 2026 bộ sách được Culture Art Education Exchange Resource, Hoa Kỳ ấn hành. Sách gồm 4 tập:
– Truyện Kiều tân khảo – tập I: Truyện Kiều trước Thanh Tâm Tài Nhân và sau Nguyễn Du
– Truyện Kiều tân khảo – tập II: Việt dịch: Kim Vân Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân và khảo luận
– Truyện Kiều tân khảo – tập III : Hán dịch tác phẩm Nguyễn Du toàn tập
– Truyện Kiều tân khảo – tập IV: Việt dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du toàn tập
Bốn ưu điểm nổi bật của công trình:
(1) Tính công phu: 4 tập, hơn 2000 trang, rất dồ sộ. Học giả Đào Duy Anh, Nguyễn Thạch Giang chỉ làm riêng về Truyện Kiều, thơ chữ Hán Nguyễn Du; Tiến sĩ Charles Benoit (Lê Văn Nam) chỉ làm riêng về Diễn tiến câu chuyện Vương Thúy Kiều; nhà Hán học Nguyễn Đức Vân, học giả Tô Nam Nguyễn Đình Diệm chỉ dịch riêng Kim Vân Kiều truyện… nhưng BS. Trần Văn Nghĩa làm tất cả các công việc ấy. Tất nhiên nhờ làm sau, nên kế thừa người đi trước rất nhiều.
(2) Tính nghiêm cẩn và mới mẻ về tư liệu. Các tư liệu đều có trong tay: tư liệu liên quan đến Kim Vân Kiều truyện, tư liệu về con đường đi sứ của Nguyễn Du, tư liệu liên quan đến Truyện Kiều. Các tư liệu được cập nhật hóa rất đầy đủ.
(3) Tính uyên bác và tài hoa. Cả 4 tập đều bộc lộ tính uyên bác về kiến thức, tài hoa trong phê bình và dịch thuật. Cả công trình đều thu hút, từ đầu đến cuối.
(4) Bao trùm lên tất cả là lòng yêu thích và tự hào về văn hóa nước nhà. Lật giở công trình trên tay, chúng tôi trào dâng niềm say mê và cảm phục về một bác sĩ xa quê hương nhưng đã dành bao tâm huyết để nghiên cứu và phổ biến tinh hóa văn hóa Việt cho đồng bào mình ở trong nước cũng như nước ngoài, và cả cho những người nước ngoài quan tâm đến văn hóa Việt Nam.
Sau đây là nội dung từng quyển:
1. Truyện Kiều tân khảo – tập I: Truyện Kiều trước Thanh Tâm Tài Nhân và sau Nguyễn Du
Đây là quyển sách dịch những tác phẩm có trước Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, được coi như tiền thân của Kim Vân Kiều truyện, bao gồm:
– Truyện Vương Thúy Kiều của Mao Khôn (hoàn thành thời Gia Tĩnh, triều Minh). Mao Khôn được cho là đã theo Hồ Tôn Hiến bình định cuộc khởi nghĩa của Từ Hải.
– Truyện Vương Thúy Kiều của Từ Học Mô, tập sách được coi là mở đầu cho loạt truyện viết về cuộc đời Thúy Kiều, nhưng thực ra chỉ là phiên bản từ sách của Mao Khôn nói trên
– Truyện Lý Thúy Kiều của Đái Sĩ Lâm
– Truyện Vương Thúy Kiều của Lục Nhân Long, tìm thấy ở Thư viện Quốc gia Seoul (Hàn Quốc) 1992
– Truyện Vương Thúy Kiều của Dư Hoài.
Các truyện trên đã được các nhà nghiên cứu nhắc đến, nhưng chưa từng có tập sách nào dịch giới thiệu đầy đủ, toàn bộ. Đây là tập sách đầu tiên làm việc ấy. Sách rất có giá trị cho những ai quan tâm nghiên cứu và thưởng thức Truyện Kiều, vì nhờ đó mà người ta biết lai lịch Thúy Kiều, Từ Hải, và những sáng tạo của Nguyễn Du so với nguyên mẫu.
2. Truyện Kiều tân khảo – tập II: Việt dịch: Kim Vân Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân và khảo luận
Tập sách có 4 mục:
A. Trung Quốc tiểu thuyết sử lược (tổng thuật sách Trung Quốc tiểu thuyết sử lược của Lỗ Tấn)
B. Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (Tên tác giả, Tiểu sử (Từ Vị), Thiên Hoa Tàng Chủ Nhân, Kim Vân Kiều truyện, các truyện Vương Thúy Kiều khác; Khảo về các nhân vật trong Kim Vân Kiều truyện, các bản tái bản Kim Vân Kiều: Quán Hoa Đường (chân/ ngụy), Khiếu Hoa Hiên, Kim Vân Kiều ở Nhật, Việt Nam, Mỹ…; Giá trị Kim Vân Kiều).
C. Dịch lại toàn bộ Kim Vân Kiều, có tham khảo nhiều bản khác, chứ không chỉ dựa vào KVK truyện của Thanh Tâm Tài Tử, đính ngoa các bài thơ trong tác phẩm.
Phần khảo luận rất có giá trị: Trước hết tác giả cho người đọc một cái nhìn tòa cảnh về sự phát triển của tiểu thuyết Trung Quốc, để từ đó có cái nhìn rõ hơn về Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Sau đó tác giả đi vào khảo cứu Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, từ tác giả, các tác giả bình chú có liên quan, các văn bản truyện về Vương Thúy Kiều khác cũng như các hình thức sân khấu từ tác phẩm này. Những kiến thức này không phải hoàn toàn mới, vì như tác giả công trình đã nói rõ: Phần lược sử tiểu thuyết Trung Quốc là tổng thuật từ sách của Lỗ Tấn, phần khảo luận về Kim Vân Kiều truyện có dựa vào luận án Tiến sĩ Diễn tiến câu chuyện Vương Thúy Kiều, vốn là luận án tiến sĩ của Charles Benoit (Lê Văn Nam) trình ở Đại học Harvard 1981. Mặc dầu vậy công trình của BS Trần Văn Nghĩa không chỉ là tổng thuật, mà ông làm như một nhà nghiên cứu chuyên nghiệp: gần như ông đã cố gắng sưu tầm các tài liệu gốc, gần như có tất cả trong tay, chứ không nói dựa, đồng thời có chủ kiến riêng. Ví dụ như ông cho rằng Kim Vân Kiều truyện được Quán Hoa Đường (Kim Thánh Thán) bình luận là có thật chứ không phải ngụy thư, Thiên Hoa Tàng Chủ Nhân có thể chính là Thanh Tâm Tài Nhân…
Phần có đóng góp nổi bật nhất của tập này là ông đã tiến hành dịch lại toàn bộ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân dựa trên văn bản khả tín hơn là bản của Thư viện Viễn Đông Bác Cổ (nay thuộc Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm). Mặc dù trước nay đã có mấy bản dịch truyện này mà nổi bật nhất là bản dịch của Nguyễn Duy Ngung (trước 1945 ở Hà Nội), Nguyễn Đức Vân (sau 1960 ở miền Bắc), Tô Nam Nguyễn Đình Diệm (trước 1975 ở Sài Gòn), nhưng các bản này đều chỉ dựa vào bàn Viện Viễn Đông Bác Cổ, mà bản này thì vừa tóm tắt, vừa sai lầm khá nhiều. Bản dịch của BS Trần Văn Nghĩa công phu, nghiêm cẩn, nhưng cũng rất tài hoa, rất có giá trị đối với người thưởng thức và nghiên cứu.
3. Truyện Kiều tân khảo – tập III: Hán dịch tác phẩm Nguyễn Du toàn tập
Truyện Kiều đã dịch ra 21 thứ tiếng với hơn 80 bản dịch. Đây là tác phẩm được dịch ra với số phiên bản kỷ lục. Truyện Kiều cũng được dịch ra Trung văn và cổ Hán ngữ, tổng cộng đã có 13 bản dịch khác nhau[*]. Bản dịch của BS. Trần Văn Nghĩa là bản dịch thứ 14. Đây là bản dịch của người Việt Nam thông thuộc cả hai thứ tiếng Việt và Hán. Bản dịch giàu chất thơ, tài hoa, uyên bác, thực là một bản dịch hay, có giá trị nghệ thuật và học thuật cao.
4. Truyện Kiều tân khảo – tập IV: Việt dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du toàn tập
Đây là công trình dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du. Công trình khảo cứu tỉ mỉ đường đi của sứ bộ Nguyễn Du. Bài thơ nào cũng có minh họa, hoặc phong cảnh thành phố, tượng đài, danh lam thắng cảnh, hoặc bản đồ. Khiến cho người đọc như hình dung ra con đường sứ bộ rờ rỡ trước mắt. Bản dịch công phu, chính xác, chú thích đầy đủ, dịch thơ tài tứ, hào mại. Thật là một tập dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du có giá trị.
KẾT LUẬN
Việc nghiên cứu, dịch thuật Truyện Kiều và các tác phẩm khác của Nguyễn Du đã được tiến hành từ lâu và có nhiều kết quả tốt đẹp. Tuy nhiên trong nghiên cứu, bình luận các tác giả văn học lớn không có điểm cuối cùng, mỗi thời đại đều có thêm tư liệu, có cách đọc riêng của nó. Công trình nghiên cứu dịch thuật về Truyện Kiều và thơ chữ Hán Nguyễn Du của BS. Trần Văn Nghĩa vừa kế thừa các công trình đi trước, vừa có thêm tư liệu, cách kiến giải mới, đánh dấu một bước phát triển của việc nghiên cứu và dịch thuật tác phẩm của Nguyễn Du. Công trình thể hiện niềm tự hào về văn hóa dân tộc của một người trí thức xa quê hương, đã đóng góp công sức, trí tuệ cho sự phát triển và quảng bá văn hóa dân tộc cho đồng bào trong và ngoài nước, cũng như người nước ngoài yêu quý văn hóa Việt Nam.
*. Hoàng Dật Cầu (1959), La Trường Sơn (2006), Đổng Văn Thành (1994), Kỳ Quảng Mưu (2011), Triệu Ngọc Lan (2013), Khuyết danh (1888, Kim Vân Kiều lục dịch thoát Kiều chữ Nôm của Nguyễn Du ra Hán văn, Chiêu Văn Đường khắc in, Đồng Khánh thứ 3), Từ Nguyên Mạc (1906), Nguyễn Kiên (1915), Lê Dụ (1946), Lê Mạnh Điềm (không rõ năm ra đời), Lý Văn Hùng (1954), Trương Cam Vũ (1961), Thái Hanh (2004).